Wat zijn predators en welke rol spelen zij?

In Zwitserland behoren de wolf, de lynx, de bruine beer en kleinere soorten zoals de vos, de das, het bunzing en de marter hiertoe.

Ondanks deze ecologische rol worden roofdieren in Zwitserland systematisch vervolgd, gereguleerd en – in het geval van wolf en lynx – steeds vaker legaal afgeschoten. Dit artikel legt uit wat roofdieren bijdragen, waarom recreatieve jagers hen als concurrenten zien en wat de wetenschap zegt over hun beschermingsstatus.

Wat is de trofische cascade? Het Yellowstone-principe

Het bekendste voorbeeld van de ecologische kracht van roofdieren is het Yellowstone National Park in de Verenigde Staten. Wolven werden daar in 1926 uitgeroeid en in 1995 opnieuw geïntroduceerd. Wat volgde, overtrof alle verwachtingen: wolven reguleerden de elandenpopulatie (Noord-Amerikaanse hertensoort). De elanden veranderden hun gedrag en vermeden diepe valleien en rivieroevers. In de ontlaste valleien herstelden weiden, espen en populieren zich. Bevers keerden terug omdat er weer wilgentakken waren. Beverdammen veranderden de waterhuishouding van de rivieren. Vissen, amfibieën en watervogels profiteerden van de nieuwe habitats.

De ecologie noemt dit effect een trofische cascade: veranderingen op één niveau van de voedselketen veroorzaken cascade-achtige effecten op andere niveaus. Roofdieren staan aan de top van deze cascade. Waar zij ontbreken, verliezen ecosystemen hun dynamiek en complexiteit. Het Yellowstone-principe geldt niet alleen in Noord-Amerika. Studies uit Europa – waaronder uit Zwitserland, Scandinavië en Polen – tonen soortgelijke effecten aan na de terugkeer van wolf en lynx.

De lynx in Zwitserland: regulering van het ree en bosverjonging

De lynx (Lynx lynx) werd in de jaren zeventig in Zwitserland opnieuw uitgezet en heeft zich sindsdien in meerdere regio's gevestigd. Zijn belangrijkste prooi is het ree – meer precies de zwakke, zieke en oude reeën, die hij dankzij zijn superieure zintuiglijke waarneming bij voorkeur bejaagt.

De gevolgen van deze selectie zijn ecologisch van groot belang: ten eerste gezondere reeënpopulaties – de genetische fitheid van de populatie neemt toe, omdat zwakke dieren eerder wegvallen. Ten tweede minder verbijtschade in het bos: waar lynxen aanwezig zijn, verandert het ree zijn gedrag en vermijdt het open terrein, wat jonge bomen op blootgestelde plekken beschermt. Ten derde bosverjonging: studies uit de Jura en Graubünden tonen aan dat de bosverjonging in gebieden met lynxaanwezigheid duidelijk beter verloopt dan in gebieden zonder lynx.

KORA – roofdierecologie en wildbeheer (het Zwitserse onderzoekscentrum voor roofdieren) heeft deze verbanden in meerdere studies gedocumenteerd. De conclusie is duidelijk: de lynx is een winst voor het Zwitserse bos – en een concurrent voor de recreatieve jacht, wat verklaart waarom jachtverenigingen lobbyen tegen bescherming van de lynx. Meer over de lynx in Zwitserland in ons dossier.

De wolf in Zwitserland: terugkeer, effect en conflicten

De wolf (Canis lupus) is in de jaren negentig van de vorige eeuw op natuurlijke wijze vanuit Italië naar Zwitserland teruggekeerd. Volgens KORA – roofdierecologie en wildbeheer leefden er in 2025/26 ongeveer 43 wolvenroedels in Zwitserland. Het ecologische effect van de wolf op hertenpopulaties is vergelijkbaar met het Yellowstone-effect: wolven reguleren hertenpopulaties, met name oudere, zwakkere en zieke dieren. In regio's met de aanwezigheid van wolven laten studies een gedragsverandering bij edelherten zien. Minder verbijtschade door herten in bepaalde bosgebieden kan bijdragen aan het herstel van het beschermingsbos – een voor Zwitserland existentieel thema.

Meer over het verband tussen roofdieren en beschermingsbos in het dossier over het conflict tussen bos en wild. Uitgebreide informatie over de wolf biedt ons Wolf-dossier.

De goudjakhals: nieuw roofdier in Zwitserland

De goudjakhals (Canis aureus) verspreidt zich sinds de jaren 2010 vanuit Zuidoost-Europa naar Midden-Europa en heeft ook Zwitserland bereikt. Hij is duidelijk kleiner dan de wolf – vergelijkbaar met een middelgrote hond – en voedt zich voornamelijk met kleine zoogdieren, aas, vruchten en af en toe kleine wilde dieren of nakomelingen van vee.

De goudjakhals is in Zwitserland momenteel nog geen gevestigde bewoner met stabiele populaties, maar individuele dieren worden regelmatig waargenomen. Hij vult een ecologische niche en kan bijdragen aan de regulering van de kleine-diersoortpopulatie. De reactie van de jachtlobby op de goudjakhals is opmerkelijk: hoewel hij nauwelijks als concurrent van de recreatieve jacht in aanmerking komt, wordt hij in jachtkringen al als ‘problematisch’ aangeduid – een patroon dat zich bij elke nieuwe roofdiersoort herhaalt.

Verdrag van Bern en beschermingsstatus: wat het internationale recht zegt

Het Verdrag van Bern (Verdrag inzake het behoud van wilde dieren en planten en hun natuurlijke leefmilieu in Europa) is het belangrijkste Europese natuurbeschermingsverdrag. Wolf, lynx en bruine beer staan in bijlage II van het Verdrag van Bern vermeld als ‘strikt beschermde diersoorten’. Dat betekent dat de verdragsstaten – waaronder Zwitserland – verplicht zijn deze soorten te beschermen en hun leefgebieden in stand te houden.

Afwijkingen van het beschermingsgebod zijn alleen onder strikte voorwaarden toegestaan: ze moeten de volksgezondheid of veiligheid dienen, ernstige schade voorkomen of in het belang van onderzoek zijn. Het beschermingsniveau van het Verdrag van Bern staat steeds meer onder druk: de Europese Commissie heeft in 2024 voorgesteld om de beschermingsstatus van de wolf te verlagen van ‘strikt beschermd’ naar ‘beschermd’ – onder druk van de jacht- en landbouwlobby.

Herziening jachtwet 2025: wat er in Zwitserland is veranderd

De herziene jacht- en beschermingswet (JSG) is op 1 februari 2025 in werking getreden. Vanuit het perspectief van roofdieren zijn de volgende wijzigingen relevant: kantons kunnen nu wolven preventief en in grotere aantallen afschieten, zonder dat specifieke schade moet worden aangetoond. De autoriteiten kunnen sneller ingrijpen wanneer een bepaalde omvang van de wolvenpopulatie wordt overschreden. WWF, Pro Natura, BirdLife Zwitserland en andere natuurbeschermingsorganisaties hebben de herziening van de jachtwet scherp bekritiseerd, omdat ze de bescherming van roofdieren ondermijnt en de belangen van de lobby van de recreatieve jacht bevoordeelt.

De herziening van de jachtwet is een paradigmatisch voorbeeld van hoe het narratief van de jachtlobby zijn weg vindt in de wetgeving: de wolf wordt afgeschilderd als een ‘bedreiging’ voor vee en jachtwild, ondanks dat professionele kuddebescherming de meeste conflicten zou kunnen oplossen. Meer over maatregelen voor kuddebescherming in het dossier over kuddebescherming in Zwitserland.

Waarom recreatieve jagers roofdieren als concurrentie zien

Het fundamentele conflict tussen recreatieve jagers en roofdieren is een concurrentieconflict: beide "willen" dezelfde dieren. Wolf en lynx bejagen herten, reeën en gemzen – precies de diersoorten waarop recreatieve jagers het liefst jagen. Wanneer roofdieren wilde dieren bemachtigen, ontbreken die dieren als afschotobject voor de recreatieve jacht.

Dit concurrentieconflict wordt in het publieke debat zelden zo duidelijk benoemd. In plaats daarvan worden roofdieren door de jachtlobby afgeschilderd als gevaar voor vee (wolf), als oorzaak van wildarmoede (lynx) of als invasieve soort (goudjakhals) – narratieven die het eigenlijke belangenconflict verhullen. Vanuit ecologisch oogpunt klopt de concurrentiemetafoor niet: roofdieren reguleren populaties wilde dieren op natuurlijke wijze en schieten niet uit vrijetijdsbelang, maar omdat ze honger hebben.

Roofdieren en beschermingsbos: een onderschat verband

Het beschermingsbos is van existentieel belang voor Zwitserland: het beschermt nederzettingen, wegen en spoorlijnen tegen lawines, steenslag en aardverschuivingen. Ongeveer 43% van het Zwitserse bos heeft een beschermingsfunctie. Om deze functie te kunnen vervullen, heeft het bos verjonging nodig – dus opgroeiende jonge bomen. Het grootste obstakel voor bosverjonging in het Zwitserse Alpengebied is wildvraat. Roofdieren kunnen door hun regulerende effect op populaties evenhoevigen bijdragen aan het ontlasten van het beschermingsbos. Dit is wetenschappelijk aangetoond. Meer hierover in dossier over het conflict tussen bos en wild.

Kleinere roofdieren: vos, das, marter en roofvogels

Niet alleen wolf en lynx zijn roofdieren. Ook kleinere soorten vervullen belangrijke regulerende functies: de vos reguleert populaties muizen en kleine knaagdieren, die anders aanzienlijke schade in de landbouw zouden veroorzaken. De das eet regenwormen, insectenlarven en kleine zoogdieren en draagt bij aan de beluchting van de bodem. Steen- en boommarters reguleren kleine zoogdieren en vogels. Roofvogels (havik, buizerd, slechtvalk) reguleren populaties kleine zoogdieren en vogels van bovenaf.

Al deze soorten staan onder druk van de recreatieve jacht of de industriële landbouw. Roofvogels worden ondanks wettelijke bescherming nog altijd illegaal vervolgd. Vossen, dassen en marters worden in grote aantallen afgeschoten. De redeneringen lijken steeds op elkaar: 'schade aan vee', 'concurrentie voor jachtwild' of 'invasieve soort' – narratieven die wetenschappelijk vaak geen stand houden.

Conclusie: roofdieren beschermen in plaats van bestrijden

Roofdieren zijn geen bedreiging – ze zijn een ecologische noodzaak. De trofische cascade van het Yellowstone-park, de bosverjonging dankzij de aanwezigheid van de lynx in Zwitserland, de relevantie van de regulering van hoefdieren voor beschermbossen: dit alles bewijst dat roofdieren ecosysteemdiensten leveren die door recreatieve jacht nooit kunnen worden vervangen.

De herziening van de jachtwet van 2025 gaat de verkeerde richting op. Ze verzwakt de bescherming van roofdieren ten gunste van een vrijetijdsindustrie en een landbouwlobby die professionele kuddebescherming als te duur of te omslachtig afwijst. Terwijl een consequente kuddebescherming – gecombineerd met een tolerantiekader voor populaties roofdieren – zowel ecologisch als economisch zinvoller zou zijn dan het permanent afschieten van wolvenpopulaties.

Meer inhoud op wildbeimwild.com:

• Dossier: Kuddebescherming in Zwitserland
• Dossier: het conflict tussen bos en wild – verbijting, narratief, recreatieve jacht
• Dossier: de wolf in Zwitserland
• Dossier: De lynx in Zwitserland
• Dossier: de beer in Zwitserland
• Dossier: Jacht en biodiversiteit

Meer achtergrondinformatie over het actuele jachtbeleid in Zwitserland vind je in ons dossier op wildbeimwild.com.