Speciale jacht in Zwitserland: doel, kritiek en kantonnale praktijk

De bijzondere jacht is een aanvullende jachtperiode die na het reguliere jachtseizoen plaatsvindt.

Officieel wordt zij gemotiveerd als instrument voor de regulering van de wildstand. In de praktijk verlengt zij de jachtperiode in kantons zoals Graubünden aanzienlijk en komt zij vooral tegemoet aan de belangen van de recreatieve jagers, ten koste van de wilde dieren, die in deze periode al aanzienlijk gestrest zijn.

Wat is de bijzondere jacht?

De bijzondere jacht is een door de autoriteiten aangeordende of toegestane jacht buiten de reguliere jachtperioden. In Graubünden, het kanton met het meest uitgebreide jachtsysteem van Zwitserland, is de bijzondere jacht een vast onderdeel van het jachtjaar. Zij begint na de hoogjacht en heeft officieel tot doel afschotplannen te realiseren die tijdens het reguliere seizoen niet gehaald zijn.

Het Dossier Bijzondere jacht in Graubünden documenteert hoe deze verlengingsjacht georganiseerd is, welke diersoorten getroffen worden en hoe de afschotplannen worden vastgesteld.

Welke diersoorten zijn getroffen?

In het middelpunt van de bijzondere jacht staan de edelherten en reeën, de belangrijkste bejaagde soorten in de patentjachtkantons. Maar ook gemzen en wilde zwijnen kunnen deel uitmaken van maatregelen in het kader van de bijzondere jacht. Doorslaggevend is: deze dieren bevinden zich op het moment van de bijzondere jacht in een fysiek en ecologisch belaste fase.

Het Edelhert in Zwitserland is na uitroeiing en herintroductie tegenwoordig een van de meest bejaagde hoefdieren van de Alpen. Het gemzendossier laat zien hoe deze soort tegelijkertijd geconfronteerd wordt met klimaatstress, toerisme en intensieve jacht.

De herfst als uitzonderings- en jachttoestand

De hoogjacht begint in Graubünden begin september en duurt meerdere weken. De bijzondere jacht sluit hier direct of na een korte pauze op aan. Voor de betrokken wilde dieren betekent dit: wekenlange jachtdruk, vlucht, verstoring, gedwongen habitatwisselingen, en dat in de fase waarin de dieren wintervoorraden moeten opbouwen.

Het Dossier Hoogjacht Zwitserland analyseert deze stressdynamiek wetenschappelijk: cortisolafgifte, verstoringseffecten en de langetermijngevolgen van intensieve herfstjachten voor populaties wilde dieren zijn goed gedocumenteerd.

Roofdieren als natuurlijk alternatief: waarom de bijzondere jacht overbodig zou kunnen worden

De centrale leemte in het verhaal van de bijzondere jacht is de rol van de roofdieren. Wolf, lynx en beer zijn de natuurlijke regulatoren van precies die hoefdierpopulaties waarvan de vermeende overpopulatie de bijzondere jacht zou moeten rechtvaardigen. Dat deze roofdieren in de 19e en vroege 20e eeuw in Zwitserland werden uitgeroeid, heeft de huidige situatie pas geschapen: hoefdierpopulaties zonder natuurlijke tegenspelers, die nu door de recreatieve jagers ‘gereguleerd’ moeten worden.

Het Zwitserse federale onderzoeksinstituut voor bos, sneeuw en landschap (WSL) heeft het verband tussen roofdieren en bosverjonging onderzocht. De onderzoekers onderscheiden directe en indirecte effecten: direct verminderen wolven de hoefdierpopulaties door predatie. Indirect veranderen ze het ruimte-tijdgedrag van hun prooidieren, een fenomeen dat in de ecologie bekendstaat als ‘landscape of fear’. Hoefdieren mijden bij aanwezigheid van wolven bepaalde begrazingsgebieden, wisselen vaker van locatie en eten selectiever. Dat vermindert de vraatdruk op de bosverjonging, zonder dat er ook maar één schot hoeft te vallen (WSL, waldwissen.net, 2016/2025).

De voorzitter van de Kantonsoberförsterkonferenz (KoK), Ueli Meier, bevestigde deze bevinding tegenover het Zwitserse persbureau SDA: roofdieren zoals wolf en lynx zorgden voor een evenwicht in het systeem van eten en gegeten worden. De mens kan de kringloop van het ecosysteem slechts beperkt sluiten.

Een in 2024 in het Journal of Applied Ecology gepubliceerde studie onder leiding van prof. Marco Heurich (Universiteit van Freiburg) en dr. Suzanne van Beeck Calkoen analyseerde gegevens van 492 onderzoekslocaties in 28 Europese landen. Het resultaat: waar wolf, lynx en beer samen in een gebied voorkomen, daalt de edelhertendichtheid meetbaar. Eén enkel roofdier alleen bereikt dit effect niet in het versnipperde Europese cultuurlandschap. De studie toont echter ook aan dat de menselijke recreatieve jacht de edelhertendichtheid in Europa zelfs sterker vermindert dan alle roofdieren samen, wat de vraag oproept of de afschotplannen zelf niet deel van het probleem zijn (Universiteit van Freiburg, 2024).

Voor Zwitserland betekent dit concreet: in Graubünden, waar wolvenroedels zich vestigen, zou de natuurlijke regulatie door roofdieren op middellange termijn precies die functie kunnen overnemen die de bijzondere jacht vandaag beweerdelijk vervult. Het Dossier Wolf in Zwitserland documenteert dat rond de 30 roedels en ongeveer 300 wolven (stand 2023) in de Zwitserse Alpen, Voor-Alpen en de Jura leven. Hun belangrijkste prooidieren zijn edelhert, gems en ree, precies die soorten die het onderwerp van de bijzondere jacht vormen.

De historische parallel is veelzeggend: toen de lynx in de jaren zeventig in Zwitserland werd herintroduceerd, gebeurde dit onder druk van boskringen die vreesden voor de verjonging van hun bos. De lynx moest de vraatdruk door ree en gems verminderen. Vandaag heeft zijn aanwezigheid aantoonbaar een positief effect op de bosontwikkeling, in het bijzonder op de zilverspar (SRF, Mission B). Waar de lynx zich heeft gevestigd, nemen de vraatschade af. Deze ecologische verdienste wordt door de lobby van de recreatieve jacht niet graag gezien, want ze ondermijnt de legitimatie van extra jachtperiodes.

In plaats van de roofdieren te accepteren als natuurlijke partners van de bosverjonging, worden ze in Zwitserland politiek bestreden. In Wallis zijn hele roedels uitgeroeid. De jachtlobby eist hogere afschotquota voor wolven. Tegelijkertijd worden bijzondere jachten voortgezet, alsof de natuurlijke regulatoren niet bestonden. Deze aanpak is ecologisch tegenstrijdig: enerzijds worden roofdieren gedood die de hoefdierpopulaties op natuurlijke wijze zouden kunnen reguleren; anderzijds wordt de noodzaak van extra jachtperiodes gerechtvaardigd met precies die “te hoge” populaties die zonder roofdieren ontstaan.

Bijzondere jacht als reguleringsinstrument: wat klopt, wat niet?

De rechtvaardiging van de bijzondere jacht als reguleringsinstrument klinkt zakelijk. In werkelijkheid schuilen er echter twee verschillende logica's achter: ten eerste de staatstaak om populaties wilde dieren te sturen, wat professionele wildbeheerders zouden kunnen doen. Ten tweede het belang van de lobby van de recreatieve jacht om meer jachtdagen te hebben.

Het Dossier jacht in Zwitserland: cijfers, systemen en mythes onthult hoe afschotplannen ontstaan, wie betrokken is bij het vaststellen ervan en in hoeverre ze werkelijk ecologisch noodzakelijk zijn of politiek gemotiveerd.

De ecologische logica spreekt de bijzondere jacht tegen

In de ecologie is bekend dat intensieve jachtdruk in de herfst en winter niet bijdraagt aan de stabilisatie, maar juist vaak aan de destabilisatie van populaties wilde dieren. Dieren die door jachtdruk uit hun leefgebied worden verdrongen, wijken uit naar lager gelegen gebieden, wat precies díe «bos-wild-conflicten» kan veroorzaken die de jachtlobby op haar beurt gebruikt als rechtvaardiging voor meer afschot.

Het Dossier jachtmythen onderzoekt 12 veelgehoorde beweringen van de jachtlobby op hun wetenschappelijke gehalte, waaronder de stelling dat de recreatieve jacht wildpopulaties doeltreffend reguleert.

Kantonale verschillen: Graubünden als extreem geval

Graubünden is het enige kanton waar de bijzondere jacht zo geïnstitutionaliseerd is dat ze jaarlijks plaatsvindt en aanzienlijke aantallen omvat. In andere kantons bestaan vergelijkbare instrumenten onder verschillende benamingen. De systematiek is dezelfde: het reguliere jachtseizoen wordt door bijzondere maatregelen verlengd, en de betrokken wilde dieren krijgen geen rustperiode. In het patentjachtsysteem, dat door circa 65 % van de Zwitserse kantons wordt gehanteerd, ontbreekt bovendien een bindende verantwoordelijkheid per jachtgebied, wat de aanspraak op ecologische sturing verder ondermijnt.

Transparantie en democratische controle

Wie bepaalt hoeveel dieren tijdens de bijzondere jacht mogen worden geschoten? Doorgaans jachtautoriteiten in nauw overleg met verenigingen voor recreatieve jacht, dus instellingen met een structureel belang bij hoge afschotcijfers. Onafhankelijke wetenschappelijke beoordeling en publieke transparantie over de grondslagen van de afschotplannen zijn eerder uitzondering dan regel.

Het Dossier jagerslobby in Zwitserland laat zien hoe nauw verenigingen voor recreatieve jacht en autoriteiten met elkaar verweven zijn en welke invloed deze structuren hebben op het jachtbeleid.

Conclusie

De bijzondere jacht is geen dwingend noodzakelijk reguleringsinstrument, maar in de eerste plaats een geïnstitutionaliseerde verlenging van het jachtseizoen voor de recreatieve jagers. Ze belast wilde dieren in een toch al kritieke fase, is ecologisch twijfelachtig onderbouwd en negeert stelselmatig het regulerende effect van natuurlijke roofdieren. De terugkeer van de wolf en de lynx in de Zwitserse Alpen biedt een wetenschappelijk onderbouwd alternatief dat zonder extra jachtperiodes uitkomt. In plaats van roofdieren te bestrijden en tegelijkertijd bijzondere jachten te houden, zou een herziening van het wildbeleid nodig zijn: professioneel wildbeheer door wildbeheerders, aanvaarding van de ecologische functie van roofdieren en een externe, transparante toetsing van de afschotplannen.

Verdere inhoud

• Speciale jacht in Graubünden
• Hooggebergtejacht Zwitserland
• Wolf in Zwitserland
• Gems Zwitserland
• Edelhert Zwitserland
• Jacht in Zwitserland: cijfers, systemen en mythen
• lobby van de recreatieve jacht in Zwitserland
• Jachtmythen

Bronnen

• Zwitsers Onderzoeksinstituut voor Bos, Sneeuw en Landschap (WSL): Kupferschmid et al., «Direkte, indirekte und kombinierte Effekte von Wölfen auf die Waldverjüngung in der Schweiz», Schweizerische Zeitschrift für Forstwesen 167 (2016)
• Van Beeck Calkoen, S. T. S. et al.: studie naar de dichtheid van edelherten in Europa, Journal of Applied Ecology, 2024 (Universiteit van Freiburg, 492 locaties in 28 landen)
• BAFU: Concept Wolf Zwitserland, herzien 2016
• BAFU: Concept Lynx Zwitserland, herzien 2016
• Pro Natura: «Lynx, wolf, beer – de grote roofdieren van Zwitserland»
• Kantonsoberförsterkonferenz (KoK): standpunt over de rol van roofdieren (via SDA)
• SRF, Mission B: «De terugkeerders – de terugkeer van de grote wilde dieren in Zwitserland»
• Federale wet op de jacht en de bescherming van wilde zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)