Speciale jacht Zwitserland: doel, kritiek en kantonnale praktijk

Extra jachttijd: de speciale jacht als lobbysucces.

Redactie Wild beim Wild — 3 april 2026

De speciale jacht is een aanvullende jachtperiode die plaatsvindt na het reguliere jachtseizoen.

Officieel wordt zij gerechtvaardigd als instrument voor de regulering van de wildstand. In de praktijk verlengt zij de jachttijd in kantons zoals Graubünden aanzienlijk en komt zij primair tegemoet aan de belangen van de hobbyjagers, ten koste van de wilde dieren, die in deze periode al aanzienlijk gestrest zijn.

Wat is de speciale jacht?

De speciale jacht is een door de overheid bevolen of toegestane jacht buiten de reguliere jachttijden. In Graubünden, het kanton met het meest uitgebreide jachtsysteem van Zwitserland, is de speciale jacht een vast onderdeel van het jachtjaar. Zij begint na de hoogjacht en heeft officieel tot doel afschotplannen te vervullen die tijdens het reguliere seizoen niet zijn gehaald.

Het Dossier Speciale jacht in Graubünden documenteert hoe deze verlengingsjacht is georganiseerd, welke diersoorten worden getroffen en hoe de afschotplannen worden vastgelegd.

Welke diersoorten worden getroffen?

Centraal in de speciale jacht staan het edelhert en de reeën, de belangrijkste bejaagde soorten in de patentjachtkantons. Maar ook gemzen en wilde zwijnen kunnen deel uitmaken van speciale jachtmaatregelen. Doorslaggevend is: deze dieren bevinden zich op het moment van de speciale jacht in een fysiek en ecologisch belaste fase.

Het edelhert in Zwitserland is na uitroeiing en herintroductie tegenwoordig een van de meest bejaagde hoefdieren van de Alpen. Het Gemzendossier laat zien hoe deze soort tegelijkertijd wordt geconfronteerd met klimaatstress, toerisme en intensieve bejaging.

De herfst als uitzonderings- en jachttoestand

De hoogjacht begint in Graubünden begin september en duurt meerdere weken. De speciale jacht sluit hier direct of na een korte pauze op aan. Voor de getroffen wilde dieren betekent dat: wekenlange jachtdruk, vlucht, verstoring, gedwongen habitatwisselingen, en dat in de fase waarin de dieren winterreserves moeten opbouwen.

Het Dossier Hoogjacht Zwitserland analyseert deze stressdynamiek wetenschappelijk: cortisolafgifte, verstoringseffecten en de langetermijngevolgen van intensieve najaarsjachten voor wilde dierpopulaties zijn goed gedocumenteerd.

Predatoren als natuurlijk alternatief: waarom de bijzondere jacht overbodig zou kunnen worden

De centrale leemte in het narratief van de bijzondere jacht is de rol van de predatoren. Wolf, lynx en beer zijn de natuurlijke regulatoren van die hoefdierbestanden waarvan de vermeende overpopulatie de bijzondere jacht zou moeten rechtvaardigen. Dat deze predatoren in de 19e en vroege 20e eeuw in Zwitserland werden uitgeroeid, heeft de huidige situatie pas geschapen: hoefdierbestanden zonder natuurlijke tegenspelers, die nu door de hobbyjagers «gereguleerd» moeten worden.

Het Zwitsers Federaal Onderzoeksinstituut voor Bos, Sneeuw en Landschap (WSL) heeft het verband tussen predatoren en bosverjonging onderzocht. De onderzoekers maken onderscheid tussen directe en indirecte effecten: direct reduceren wolven de hoefdierbestanden door predatie. Indirect veranderen zij het ruimte-tijdgedrag van de prooidieren, een fenomeen dat in de ecologie bekendstaat als «Landscape of Fear». Bij aanwezigheid van wolven mijden hoefdieren bepaalde graasgebieden, wisselen vaker van standplaats en eten selectiever. Dat reduceert de vraatdruk op de bosverjonging, zonder dat er ook maar één schot hoeft te vallen (WSL, waldwissen.net, 2016/2025).

De voorzitter van de Conferentie van Kantonnale Houtvesters (KoK), Ueli Meier, bevestigde deze bevinding tegenover het persbureau SDA: predatoren zoals wolf en lynx zorgden voor een evenwicht in het systeem van eten en gegeten worden. De mens kan de kringloop van het ecosysteem slechts ten dele sluiten.

Een in 2024 in het Journal of Applied Ecology gepubliceerde studie onder leiding van prof. Marco Heurich (Universiteit Freiburg) en dr. Suzanne van Beeck Calkoen analyseerde gegevens uit 492 onderzoekslocaties in 28 Europese landen. Het resultaat: waar wolf, lynx en beer gezamenlijk in een gebied voorkomen, daalt de dichtheid van edelherten meetbaar. Een enkele predator alleen bereikt dit effect in het versnipperde Europese cultuurlandschap niet. De studie toont echter ook: de menselijke hobbyjacht reduceert de dichtheid van edelherten in Europa zelfs sterker dan alle predatoren samen, wat de vraag oproept of de afschotplannen zelf niet een deel van het probleem vormen (Universiteit Freiburg, 2024).

Voor Zwitserland betekent dat concreet: in Graubünden, waar zich wolvenroedels vestigen, zou de natuurlijke regulering door predatoren op middellange termijn precies die functie kunnen overnemen die de speciale jacht vandaag zogenaamd vervult. Het Dossier Wolf in Zwitserland documenteert dat ongeveer 30 roedels en circa 300 wolven (stand 2023) in de Zwitserse Alpen, Voor-Alpen en in de Jura leven. Hun belangrijkste prooidieren zijn edelhert, gems en ree, precies die soorten die voorwerp zijn van de speciale jacht.

De historische parallel is veelzeggend: toen de lynx in de jaren 1970 in Zwitserland werd herintroduceerd, gebeurde dat onder druk van de boskringen, die voor hun bosverjonging vreesden. De lynx moest de vraatdruk door ree en gems verminderen. Vandaag heeft zijn aanwezigheid aantoonbaar een positief effect op de bosontwikkeling, in het bijzonder op zilverdennen (SRF, Mission B). Waar de lynx gevestigd is, nemen de vraatschades af. Deze ecologische prestatie wordt door de hobbyjagers niet graag gezien, want ze ondergraaft de legitimatie van bijkomende jachtperiodes.

In plaats van de predatoren als natuurlijke partners van de bosverjonging te aanvaarden, worden ze in Zwitserland politiek bestreden. In Wallis werden hele roedels uitgeroeid. De jachtlobby eist hogere afschotquota voor wolven. Tegelijkertijd worden speciale jachten voortgezet, alsof de natuurlijke regulatoren niet bestonden. Deze handelwijze is ecologisch tegenstrijdig: enerzijds worden predatoren gedood die de hoefdierpopulaties op natuurlijke wijze zouden kunnen reguleren; anderzijds wordt de noodzaak van bijkomende jachtperiodes onderbouwd met precies die «te hoge» populaties die zonder predatoren ontstaan.

Speciale jacht als reguleringsinstrument: wat klopt, wat niet?

De rechtvaardiging van de speciale jacht als reguleringsinstrument klinkt zakelijk. In werkelijkheid schuilen daarachter echter twee verschillende logica's: ten eerste de overheidstaak om wilddierpopulaties te sturen, wat professionele wildhoeders en wildhoedsters zouden kunnen leveren. Ten tweede het belang van de hobbyjagers om meer jachtdagen te hebben.

Het Dossier Jacht in Zwitserland: cijfers, systemen en mythen onthult hoe afschotplannen tot stand komen, wie betrokken is bij de vaststelling ervan en in hoeverre ze daadwerkelijk ecologisch noodzakelijk zijn of politiek gemotiveerd.

De ecologische logica spreekt de speciale jacht tegen

In de ecologie is bekend dat intensieve jachtdruk in herfst en winter niet bijdraagt aan de stabilisering, maar vaak aan de destabilisering van wilde dierenpopulaties. Dieren die door jachtdruk uit hun habitats worden verdreven, wijken uit naar lager gelegen gebieden, wat precies die «bos-wild-conflicten» kan veroorzaken die de jachtlobby op haar beurt gebruikt als legitimatie voor meer afschot.

Het dossier Jachtmythen onderzoekt 12 gangbare beweringen van de jachtlobby op hun wetenschappelijke gehalte, waaronder de stelling dat hobbyjacht de wildstanden effectief reguleert.

Kantonnale verschillen: Graubünden als extreem geval

Graubünden is het enige kanton waarin de speciale jacht zo geïnstitutionaliseerd is dat zij jaarlijks plaatsvindt en aanzienlijke aantallen omvat. In andere kantons bestaan vergelijkbare instrumenten onder verschillende benamingen. De systematiek is dezelfde: de reguliere jachttijd wordt door speciale maatregelen verlengd, en de betrokken wilde dieren krijgen geen rustpauze. In het patentjachtsysteem, dat ongeveer 65 % van de Zwitserse kantons hanteert, ontbreekt bovendien een bindende reviereverantwoordelijkheid, wat de ecologische sturingsclaim verder ondermijnt.

Transparantie en democratische controle

Wie bepaalt hoeveel dieren in de speciale jacht mogen worden geschoten? In de regel jachtautoriteiten in nauwe afstemming met jachtverenigingen, dus instellingen die een structureel belang hebben bij hoge afschotcijfers. Een onafhankelijke wetenschappelijke beoordeling en publieke transparantie over de grondslagen van de afschotplannen zijn de uitzondering, niet de regel.

Het dossier Jagerslobby in Zwitserland laat zien hoe nauw jachtverenigingen en autoriteiten met elkaar verweven zijn en welke invloed deze structuren op het jachtbeleid hebben.

Conclusie

De bijzondere jacht is geen dwingend noodzakelijk reguleringsinstrument, maar primair een geïnstitutionaliseerde verlenging van de jachttijd voor de hobbyjagers. Ze belast wilde dieren in een toch al kritieke fase, is ecologisch twijfelachtig onderbouwd en negeert systematisch de regulerende werking van natuurlijke predatoren. De terugkeer van wolf en lynx in de Zwitserse Alpen biedt een wetenschappelijk gefundeerd alternatief dat geen aanvullende jachtperiodes nodig heeft. In plaats van predatoren te bestrijden en tegelijkertijd bijzondere jachten uit te voeren, zou een heroriëntatie van het wildbeleid noodzakelijk zijn: professioneel wildbeheer door wildhoeders, acceptatie van de ecologische functie van predatoren en een externe, transparante toetsing van de afschotplannen.

Verdere inhoud

Bronnen

Eidgenössische Forschungsanstalt für Wald, Schnee und Landschaft (WSL): Kupferschmid et al., «Directe, indirecte en gecombineerde effecten van wolven op de bosverjonging in Zwitserland», Schweizerische Zeitschrift für Forstwesen 167 (2016)
Van Beeck Calkoen, S. T. S. et al.: Studie naar de edelhertdichtheid in Europa, Journal of Applied Ecology, 2024 (Universiteit Freiburg, 492 locaties in 28 landen)
BAFU: Concept Wolf Zwitserland, herzien in 2016
BAFU: Concept Lynx Zwitserland, herzien in 2016
Pro Natura: «Lynx, wolf, beer – de grote predatoren van Zwitserland»
Kantonsoberförsterkonferenz (KoK): Standpunt over de rol van predatoren (via SDA)
SRF, Mission B: «De terugkeerders – De thuiskomst van de grote wilde dieren in Zwitserland»
Federale wet inzake de jacht en de bescherming van in het wild levende zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)