Olijven: teelttechniek voor meer vloeibaar goud

De inzet van nieuwe technologieën in de landbouw kan helpen om meer opbrengst per oppervlakte-eenheid te genereren en tegelijkertijd hulpbronnen zoals water, energie, arbeidskracht en tijd te besparen.

Dat toont het voorbeeld van de bloeiende olijventeelt in Portugal aan.

De thermometer geeft 35 graden Celsius aan en het is droog in de regio Alentejo in het zuiden van Portugal. In deze dagen, begin september, regent het weinig, toch zijn de olijfplantages voldoende van water voorzien en beloven ze een goede oogst. De olijfbomen krijgen water via een druppelbewateringssysteem. Men ziet de twee centimeter brede kunststofslangen op het bodemoppervlak liggen; ze slingeren zich naast de stammen de lange bomenrij langs naar achteren, tot ze nauwelijks meer zichtbaar zijn. Nog hangen de meeste olijven groen aan de takken. Soms vertonen de steenvruchten al een vleugje donkerpaars. De oogst staat op het punt te beginnen, ze start half september en duurt bijna drie maanden.

Olijfbomen bijna tot aan de horizon

Over de bomenrijen heen ziet men de olijfmolen oprijzen. Op deze dag krijgt de bezoekersgroep, bestaande uit ongeveer 30 landbouwingenieurs uit de hele wereld, een kijkje in de activiteiten van Bolschare, de grootste olijfproducent en -verwerker van Portugal. Vanaf het dak van de olijfmolen zien we honderden meters ver en bijna tot aan de horizon alleen maar olijfbomen, rij na rij, boom naast boom. Af en toe worden de rijen onderbroken door een grote eik. Kurkeiken en steeneiken zijn in Portugal beschermd, en het kappen van de eeuwenoude stammen moet door de autoriteiten worden goedgekeurd.

De verantwoordelijke voor duurzaamheid bij Bolschare, Diogo Pires, legt uit dat het bedrijf ernaar streeft 15 procent van het totale areaal onaangeroerd te laten ten behoeve van ecologische compensatie. Tot dusver is dat ongeveer 10 procent. Alleen al met olijventeelt bewerkt Bolschare tegenwoordig een oppervlakte tussen 5.000 en 6.000 hectare in Portugal en deels in het nabijgelegen Spanje. De handel in avocado, amandel en hazelnoot is bijzaak. De teelt van olijven in Portugal is de afgelopen vijf tot zes jaar sterk uitgebreid. In economisch opzicht is Portugal inmiddels het vijfde grootste exportland van olijfolie, met een groei van het handelsvolume van meer dan 250 procent sinds 2017, verklaart Vasco Fitas Da Cruz, hoogleraar aan de universiteit van Évora en medeorganisator van de excursie. Dit zou te danken zijn aan een verbeterde efficiëntie bij de teelt, dus een hogere olijfolieopbrengst per hectare. Toch groeit de bezorgdheid over de milieu- en sociale verenigbaarheid van de intensieve olijventeelt in Portugal. Door de huidige oogst, die tot in november duurt, zal het land naar schatting ongeveer 6 procent van de wereldwijde olijfolieproductie voortbrengen. Dat komt overeen met een stijging van 10 procent ten opzichte van de voorgaande campagne 2022/2023. Alleen Spanje, Italië en Griekenland produceren nog meer olijfolie.

Het Portugese teeltareaal bleef de afgelopen drie jaar bijna constant. Het ging om ongeveer 380.000 hectare, wat neerkomt op circa 4 procent van het landoppervlak. Maar hoe kan het dat de olijfolieopbrengst op hetzelfde areaal zo sterk kon worden verhoogd? Ten eerste worden tegenwoordig meer bomen per hectare geplant, namelijk tot 400 stuks. In oudere olijfaanplantingen varieerde de plantdichtheid tussen de 40 en 50 bomen per hectare.

Drones helpen bij het opsporen

Daarnaast heeft automatisering wezenlijk bijgedragen aan de toename van de olijvenopbrengst. Op de plantages van het bedrijf Bolschare worden allerlei werkprocessen deels geautomatiseerd. Zo vliegen er regelmatig drones over de percelen. Deze herkennen individuele bomen en of hun groei belemmerd wordt. In zo'n geval weten de medewerkers op welke plek een irrigatieslang verstopt kan zijn. Zonder de ondersteuning van drones zou de controle van de slangen zeer tijdrovend zijn en zouden de bomen soms langer onder droogtestress moeten lijden.

Daarvoor zet het bedrijf drie dronepiloten in, legt duurzaamheidsverantwoordelijke Diogo Pires uit. Bolschare probeert zo efficiënt mogelijk met de hulpbron water om te gaan. "We gebruiken het water dat bij het persen van olijfolie vrijkomt opnieuw voor de irrigatie", legt Pires uit. Steeds meer rijen olijfbomen zijn in het midden begroeid met gras. Dat moet de bodem koel houden en de verdamping van water verminderen. Pires vervolgt: "Ook tussen de bomen willen we in de toekomst beplanten, om water te kunnen besparen."

Bestaat er ook Zwitserse olijfolie?

Olijfbomen dragen vruchten in streken waar het klimaat voldoende mild is: in Zwitserland zijn er olijfgaarden in het Tessin – de olijfproductie is echter een kleine niche. Tot midden 2021 werden volgens een mededeling van de Associazione Amici dell'Olivo bijna 7.700 bomen geteld. In 2020 kon voor het eerst sinds het midden van de negentiende eeuw weer Zwitserse olijfolie geperst worden.

Per gps naar de oliemolen

Elektriciteit wint Bolschare tot nu toe via zonnepanelen op de machineloodsen en de oliemolen, alsook bij de stations waar zich waterpompen in de plantage bevinden. De vrachtwagens die de oogst naar de molen rijden, worden via gps door de plantage geleid om de tijd- en energiebesparendste weg naar de molen te vinden. "Autonoom rijden ze nog niet, omdat het voorschrift is om een chauffeur in de cabine te hebben zitten", legt Pires uit. Trouwens: het oogstgoed dat voor tafelolijven in zout water wordt ingelegd, en dat wat voor vergine- of extra-vergine-olijfolie mechanisch wordt geperst, verschilt, in ieder geval in deze molen, niet van elkaar. "Voor de winning van olijfolie mag de oogst niet langer dan 24 uur geleden zijn", zegt Pires, terwijl de bezoekersgroep met twee kleine bestelwagens de tocht door de plantage aanvat.

Arbeidskrachten zijn waardevol en schaars

De deelnemers aan de excursie hebben één ding gemeen: zij onderzoeken en ontwikkelen allemaal methoden en technologieën voor de landbouw van morgen. Onder hen bevindt zich een arbeidswetenschapper uit Zwitserland, die zich bezighoudt met de vraag hoe nieuwe technologieën van invloed zijn op de benodigde arbeidstijd van boerinnen en boeren, want het gebruik ervan leidt niet altijd tot minder werk en gemakkelijkere arbeid. Deze kennis is essentieel voor landbouwers wanneer zij overwegen een nieuwe machine aan te schaffen, een nieuw gewas te telen of wanneer het erom gaat of de partner buitenshuis kan werken, met welk werkpercentage en of er al dan niet ondersteuning van buiten het gezin nodig is. De Agroscope-wetenschapper legt uit dat het tekort aan arbeidskrachten in de Zwitserse landbouw ook nu al een belangrijke uitdaging vormt.

Kleinschalig gestructureerd landbouwlandschap is toekomstbestendig

Vervolgens zijn we benieuwd naar de inspanningen van Bolschare op het gebied van soortenbescherming. De biodiversiteitsbevorderingsgebieden zijn niet meteen te vinden, en ook wilde dieren zoals wilde zwijnen en reeën komen we deze dag niet tegen. Dan verschijnt het biodiversiteitsbevorderingsgebied toch nog voor ons − maar anders dan men compensatiegebieden uit Zwitserland kent. Dorre struiken en grassen woekeren wild over elkaar heen − op een overzichtelijk perceel. Twee palletconstructies voor wilde bijen sieren de rand, in het midden staan enkele korven voor honingbijen. Deze gebieden worden niet bewaterd en ogen daardoor wat troosteloos. In de gematigde streken van de wereld staan begroeide perceelranden vaak groen en weelderig te gloeien, het zoemt en tsjilpt er. Zo ook in Zwitserland, waar ze in het landschapsbeeld nog vaker aanwezig zijn dan op deze plantage.

De Deense landbouwer en professor landbouwtechniek Claus Aage Grøn Sørensen laat overtuigd weten dat de toekomstige drone- en machinetechniek moet kunnen omgaan met een grote diversiteit op het veld en op de boerderijen. Op de vraag of Zwitserland kan profiteren van de toenemende precisielandbouw, of dat familiebedrijven het door de dure investeringen niet zullen overleven, antwoordt hij hoopvol. Juist het kleinschalige agrarische landschap van Zwitserland zou wel eens toekomstbestendig kunnen blijken. Volgens Sørensen zijn er echter netwerken nodig voor het gezamenlijke gebruik van slimme machines en innovatieve technologie, zodat individuele bedrijven financieel minder zwaar worden belast.

U kunt met barmhartigheid alle dieren en onze planeet helpen. Kies mededogen op uw bord en in uw glas. Go vegan.