«Mijn twee favoriete dieren zijn schapen en wolven»

In het Portugese Montesinho leven herders vreedzaam samen met wolven.

Terwijl Europa worstelt met de vraag hoe om te gaan met de groeiende wolvenpopulatie, leeft deze bergregio van Portugal al eeuwenlang samen met de roofdieren.

«Mijn twee lievelingsdieren zijn schapen en wolven», zegt Miguel Afonso, terwijl hij zijn kudde van 200 blatende en grazende schapen gadeslaat in de glooiende heuvels rond het dorp Rio de Onor in het noordoosten van Portugal.

De 34-jarige herder houdt zijn robuuste herdersstaf in zijn hand en ziet zijn liefde voor wolven niet als een tegenstelling tot zijn werk. In de regio Montesinho leven herders, schapen en wolven al eeuwenlang samen.

«De wolven hebben mij geen problemen bezorgd», zegt Afonso, terwijl hij een van zijn zes kuddebeschermingshonden aait, die zijn kudde beschermen tegen aanvallen. «De wolven helpen mij zelfs, want ze jagen op reeën en wilde zwijnen die mijn kastanje- en graanplantages beschadigen.»

«Ik heb hier veel wolven gezien en ik heb gezien hoe ze op reeën jagen», zegt Afonso. «Eén keer had ik het geluk om iets te zien dat maar heel weinig mensen hebben gezien: ik heb 14 wolven samen gezien. Ik dacht dat het onmogelijk was.»

In Portugal zijn wolven sinds 1988 door een nationale wet strikt beschermd. De ooit in het hele land verspreide wolvenpopulaties zijn de afgelopen eeuw achteruitgegaan door het verlies van hun leefgebied, het verdwijnen van prooidieren en conflicten met de mens. Momenteel leven er naar schatting nog maar 300 wolven in 50-60 roedels in het noordelijke en centrale hoogland van Portugal, in minder dan een derde van hun oorspronkelijke verspreidingsgebied.

Bejaagd door de mens en van hun leefgebied ontdaan, verdwenen wolven in de 19e en 20e eeuw uit het grootste deel van Europa, waarbij enkele restpopulaties in Zuid- en Oost-Europa overleefden. Strengere wetgeving, succesvolle beschermingsprojecten en de ontvolking van plattelandsgebieden hebben de afgelopen jaren geleid tot een comeback van deze roofdieren op het hele continent. Maar met de toename van de wolvenpopulaties zijn ook de conflicten met de menselijke bevolking toegenomen.

Volgens de Europese Unie (EU) doden wolven jaarlijks ongeveer 65.500 landbouwdieren, waarvan de meeste schapen zijn. Als we bedenken dat er in de EU naar schatting 60 miljoen schapen zijn, komt dit neer op een jaarlijks sterftecijfer door wolven van 0,065%. Hoewel de gevolgen van wolven voor de veestapel over het algemeen minimaal zijn, hebben deze roofdieren de laatste tijd in landen zoals Duitsland tot een escalatie van de conflicten tussen mens en wilde dieren geleid. Ook in Centraal-Portugal zijn de conflicten met wolven toegenomen, hoewel de houding ten opzichte van wolven grotendeels positief blijft.

Vorig jaar riep de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, op tot een verlaging van de beschermingsstatus van de wolf in Europa. «De concentratie van wolvenroedels in enkele Europese regio's is een reëel gevaar geworden voor landbouwdieren», zei ze. Een jaar eerder had een wolf de pony van Ursula von der Leyen gedood in de Duitse deelstaat Nedersaksen.

Het voorstel om de beschermingsstatus van de wolf te verlagen, werd verwelkomd door jacht- en landbouworganisaties, die zich al lange tijd inzetten voor een wijziging van de wetgeving om het doden van wolven in naam van de bescherming van landbouwdieren te vergemakkelijken. De Europese Commissie wees het voorstel af.

Natuurbeschermers vrezen dat deze maatregel ook het voortbestaan van de soort op het continent in gevaar kan brengen. Ook al herstellen de wolvenpopulaties zich, hun status is nog lang niet gunstig. Volgens de internationale natuurbeschermingsorganisatie IUCN worden zes van de negen grensoverschrijdende wolvenpopulaties in de EU als bedreigd of bijna bedreigd geclassificeerd.

«Het pony van Ursula von der Leyen is opgegeten, maar dat mag niet tot wraakacties leiden», zegt Bruno Arrojado, wolvenvoorvechter en oprichter van de Plataforma Lobo Ibérico [Iberisch Wolvenplatform]. De organisatie heeft zich tot doel gesteld de kennis over wolven te vergroten en het bewustzijn te versterken over het belang van bescherming van dit bedreigde roofdier.

Bescherming van de veestapel

Voor Arrojado, die al jarenlang naar Montesinho reist om wolven te observeren en met schaapherders te praten, is het grootste probleem dat mensen in veel Europese regio's niet meer weten hoe ze met wolven kunnen samenleven. «Montesinho zou een voorbeeld kunnen zijn van hoe we kunnen samenleven. Er zijn wel enkele roofdieren, maar we zien hier geen groot conflict, omdat de mensen weten hoe ze met de wolven kunnen samenleven», zegt hij.

Uit een in 2020 gepubliceerd onderzoek bleek dat de plaatselijke bevolking in Montesinho een neutrale of positieve mening over wolven heeft. In tegenstelling tot andere regio's in Europa, waar de vijandigheid tegenover wolven toeneemt, beschouwden de meeste ondervraagde bewoners de wolf niet als een bedreiging, omdat er slechts weinig aanvallen op vee waren en de regio al lange tijd samenleeft met wolven.

«In deze regio leeft 40% van de Portugese wolvenpopulatie, maar er vindt slechts 5% van de aanvallen op huisdieren plaats», zegt José Rosa, hoofd bosbeheer noord bij het Portugese Instituut voor Natuurbehoud en Bosbouw (ICNF). Rosa legt uit dat deze cijfers, die gebaseerd zijn op eigen onderzoek van het ICNF, te verklaren zijn door de grote diversiteit en dichtheid van wilde prooidieren, maar ook doordat het vee bewaakt wordt door schaapherders en honden.

“Er zijn landen waar de wolf zich verspreidt in gebieden waar de gewoonten van samenleven verloren zijn gegaan”, zegt Sílvia Ribeiro, bioloog bij de non-gouvernementele organisatie Grupo Lobo, die een programma uitvoert ter bevordering van de inzet van lokale kuddebeschermingshondenrassen, die van oudsher gewaardeerd worden om hun beschermingsinstinct en hun vermogen om een band op te bouwen met de kuddes waarvoor ze zorgen.

Volgens Ribeiro heeft de voortdurende aanwezigheid van wolven ervoor gezorgd dat de traditionele methoden om aanvallen in Montesinho te voorkomen, zoals kuddebeschermingshonden, omheiningen en herders, in stand konden worden gehouden.

Studies hebben aangetoond dat in gebieden met een continue aanwezigheid van wolven het aantal aanvallen doorgaans lager is dan in regio's waar de roofdieren verdwenen waren en pas in de afgelopen decennia weer zijn opgedoken.

Hoewel wolvenaanvallen op vee afhangen van de aanwezigheid van wilde prooidieren en van de landschappelijke omstandigheden, kunnen beschermingsmaatregelen zeer doeltreffend zijn. Volgens onderzoek van het door de Europese Commissie gefinancierde onderzoeksproject Life-Coex kunnen preventieve maatregelen leiden tot een aanzienlijke afname van aanvallen op vee: tot 61 % bij kuddebeschermingshonden en tot 100 % bij vaste omheiningen. Uit het onderzoek bleek dat er geen enkele methode bestaat die honderd procent veiligheid van de dieren garandeert, hoewel de combinatie van elektrische omheiningen en kuddebeschermingshonden het meest doeltreffende afschrikmiddel vormt.

Het beschermen van vee is bijzonder moeilijk in gebieden waar wilde prooidieren schaars zijn, waardoor wolven aangewezen zijn op huisdieren als voedselbron. Het herstellen van leefgebieden om de beschikbaarheid van natuurlijke prooidieren te vergroten, zou daarom ook een doeltreffende maatregel kunnen zijn om aanvallen te voorkomen.

Wetenschappelijk onderzoek heeft inmiddels aangetoond dat het bejagen van wolven doorgaans niet effectief is en zelfs contraproductief kan zijn als het gaat om het verminderen van aanvallen op vee. Tenzij het op grote schaal wordt uitgevoerd – wat de levensvatbaarheid van wolvenpopulaties in gevaar zou kunnen brengen. Onderzoeksresultaten wijzen erop dat het vernietigen van gezonde roedels door het afschieten van wolven zou kunnen leiden tot méér aanvallen op vee, omdat eenzame wolven bij de jacht op wilde prooien geen steun van een roedel hebben en eerder kleinere dieren zoals schapen aanvallen.

Afonso beschrijft de enige keer dat een wolf een van zijn schapen doodde als een "vergissing, geen aanval", omdat hij destijds niet genoeg voorzorgsmaatregelen nam om zijn vee te beschermen. Toen had hij slechts twee honden, die niet konden bijbenen met de vele schapen. Nu zijn zijn zes kuddebeschermingshonden voortdurend op hun hoede, snuffelen ze naar tekenen van gevaar en blaffen ze om de wolven te verjagen. Afonso begeleidt zijn schapen overdag altijd naar de weide en zet ze 's nachts binnen een omheining.

"Als we genoeg honden hebben en de omheiningen in goede staat zijn, zijn er geen aanvallen", zegt hij. Toch zijn de kosten voor deze bescherming van de dieren aanzienlijk. Afonso gaf ongeveer 4.000 € uit aan het plaatsen van omheiningen ter bescherming van zijn kudde. Gezien de geringe winstmarges in de kleinschalige landbouw van de regio, zijn niet alle boeren in staat of bereid om de kosten te dragen om hun dieren tegen wolvenaanvallen te beschermen.

Ondersteuning voor boeren

Een ruggengraat, een paar ribben en wol liggen verspreid over de wei. "Onlangs hebben wolven aangevallen", zegt Alcina Corriça, terwijl ze wijst naar de verspreide resten van een schaap. "De gieren kwamen om de resten op te eten."

Het is niet de eerste keer dat wolven de veestapel van Corriça in Carragosa, een klein dorp in het Natuurpark Montesinho, hebben aangevallen. "Vorig jaar heb ik zes schapen verloren. Een paar dagen later vielen de wolven een van mijn koeien aan. Ze hebben haar de keel doorgebeten", zegt Corriça.

Toch koestert Corriça ondanks de aanvallen geen wrok. «Ik ben niet tegen wolven. Ik hou van dieren en ik weet dat we de wolven moeten beschermen», zegt ze. «Maar het is moeilijk als er zulke grote aanvallen plaatsvinden. Het is nauwelijks te verdragen om te zien hoe de dieren die we met zoveel zorg hebben grootgebracht, worden verscheurd.

De familie van Corriça bezit 600 schapen, 80 koeien en acht geiten. Hun twee kuddebeschermingshonden kunnen niet op alle dieren letten, en vanwege haar geringe winstmarge kon ze niet investeren in omheiningen om haar vee tegen wolven te beschermen.

«Ik heb nooit een vergoeding voor de aanvallen ontvangen, want er gelden regels voor een vergoeding. We moeten voortdurend bij de dieren zijn, en dat kan ik niet», zegt ze.

De Europese richtlijnen voor landbouwsteun staan EU-lidstaten toe om boeren te vergoeden voor schade veroorzaakt door wolven. In Portugal sluit de sterk bureaucratische procedure echter veel boeren zoals Corriça uit, die de vergoedingen niet kunnen ontvangen omdat ze niet aan alle vereisten voldoen. «We hebben meer steun nodig. Ik ben voor de bescherming van wolven. Ik denk dat ze beschermd moeten worden, maar ook boeren hebben steun nodig», zegt Corriça.

Voor Jorge Laranjinha, de voorzitter van de plaatselijke schapenfokkersvereniging, zijn de vergoedingen voor wolvenaanvallen niet voldoende om de verliezen van de boeren te dekken. «De betalingen komen te laat, en het bedrag is verwaarloosbaar klein. De vergoeding is gebaseerd op de wereldmarktprijzen, die schommelen, maar de dieren van ons lokale ras zijn veel waardevoller», zegt hij.

«Als boeren adequaat worden vergoed en beschermd, zullen er minder conflicten zijn», betoogt Laranjinha, die eraan toevoegt dat veehouders meer ondersteund moeten worden. Portugese fokkers kunnen uitkeringen aanvragen om de lopende kosten voor het houden van kuddebeschermingshonden te dekken, maar krijgen geen financiële steun voor het bouwen van beschermende omheiningen.

Ondanks de uitdagingen en verliezen waarmee de boeren worden geconfronteerd, zegt Laranjinha dat Montesinho nog steeds een van de gebieden is waar de wolf gemakkelijker wordt getolereerd. «We moeten de wolf accepteren», zegt hij. «Hij is hier altijd al geweest, wij hebben altijd samengeleefd met wolven. Hij moet hier zijn, omdat hij deel uitmaakt van het ecosysteem.»

Onderzoek heeft aangetoond dat wolven een cruciale rol spelen bij het handhaven van het evenwicht in ecosystemen. Door het voedingsgedrag en het aantal planteneters door predatie te reguleren, dragen wolven bij aan de groei van bomen, wat ten goede komt aan andere dier- en plantensoorten en natuurlijke processen herstelt.

De aanwezigheid van wolven kan ook toeristen aantrekken en inkomsten genereren voor plattelandsgemeenschappen. Het Sanabria-gebied in Spanje, dat grenst aan Montesinho en een van de dichtste wolvenpopulaties van West-Europa herbergt, is een populaire bestemming geworden voor wolvenobservatie. Ook in Montesinho begint het wolventoerisme te groeien en bieden enkele lokale ondernemingen tochten aan met de wolf als thema.

«Wolventoerisme is belangrijk, maar het moet ten goede komen aan de mensen die het meest worden getroffen door de aanwezigheid van de wolf; we moeten er dus voor zorgen dat ook de boeren erbij betrokken worden», zegt Ribeiro.

Arrojado, de wolvenpleitbezorger die in Lissabon woont, brengt zijn vakanties vaak samen met zijn gezin door in het Natuurpark Montesinho, op zoek naar wilde dieren. Hij wil zijn negenjarige dochter wolven en reeën laten zien om haar het belang van biodiversiteit bij te brengen en haar een gevoel van verwondering en verantwoordelijkheid voor het milieu mee te geven. Volgens hem toont het samenlevingsmodel van Montesinho aan «dat er plaats is voor ons allemaal».

Dossier: De wolf in Zwitserland: feiten, beleid en de grenzen van de jacht

Doe mee-actie: Vraag bij uw gemeente, vanwege het rampzalige beleid van bondsraadslid Albert Rösti (SVP), een kwijtscheldingsverzoek aan voor de federale en kantonnale belastingen, wegens de onlangs goedgekeurde afschot van wolven in Zwitserland. De voorbeeldbrief kunt u hier downloaden: https://wildbeimwild.com/ein-appell-fuer-eine-veraenderung-in-der-schweiz/