Hoeveel kunnen katten en honden zich herinneren?

Huiskatten en -honden kunnen zich herinneren waar hun voerbakje staat, en soms zelfs hoe ze trucjes moeten uitvoeren of de weg naar huis moeten vinden.

Maar hoe goed (of slecht) zijn deze pluizige diertjes in het onthouden van de kleine dingen uit hun dagelijks leven?

Dat hangt af van hoe nuttig deze herinneringen voor hen zijn vanuit evolutionair oogpunt, aldus deskundigen.

Neem bijvoorbeeld loslopende honden. Ongeveer 75% van de honden op de wereld zijn geen huisdieren en leven niet in menselijke woningen, aldus Monique Udell, assistent-professor aan de Oregon State University. Een geheugen dat honden helpt uit te blinken bij het zoeken naar voedsel, kan hen helpen om op straat te overleven, zegt Udell.

Zo kan bijvoorbeeld het begrijpen van basale verplaatsingstaken – weten dat iets er nog is, ook al is het niet zichtbaar – aaseters helpen, zei ze.

«Als iemand langs een prullenbak loopt en een hamburger weggooit, zie je die misschien niet meer, maar honden kunnen zich herinneren dat daar een hamburger lag, en ze kunnen op de laatste plek waar ze hem hebben gezien ernaar zoeken», aldus Udell.

«Als het om eten gaat, kunnen honden een uitstekend werkgeheugen hebben – een soort mentaal notitieblok waarin het kortetermijngeheugen wordt bewaard. Daarnaast gebruiken honden het langetermijngeheugen om zich trucjes te herinneren, zoals het zich op commando omdraaien«, aldus Udell. Het is mogelijk dat honden die in de loop van de tijd een hechte band met mensen hebben opgebouwd (d.w.z. reageerden op hun spraakcommando's), hier voordeel van hadden en hun genen konden doorgeven.

Honden kunnen ook episodische herinneringen hebben. Deze zijn vergelijkbaar met het langetermijngeheugen, maar zijn complexer omdat ze zelfbewustzijn vereisen. (Het is onduidelijk of honden zich bewust zijn van zichzelf, daarom worden deze herinneringen ‘episodische’ herinneringen genoemd.) Episodische herinneringen zijn doorgaans autobiografisch en verbonden met details over het «Wat«, «Wanneer» en «Waar», aldus Udell.

In een studie uit 2016, die in de vakwetenschappelijke tijdschrift Current Biology werd gepubliceerd, vertoonden sommige honden een episodisch geheugen. Zeventien honden werd geleerd om mensen na te doen in een «Doe het zoals ik»-paradigma en zich vervolgens neer te leggen. Wanneer de mens bijvoorbeeld een fles omduwde, deed de hond dat ook, voordat hij ging liggen.

Na zo'n opdracht, nadat de hond was gaan liggen, voerde de mens een extra handeling uit, bijvoorbeeld het aanraken van een paraplu, terwijl hij een onbekend commando gaf. Daarna bracht de mens de hond achter een scherm en wachtte tussen één minuut en één uur voordat hij de hond opdracht gaf om «het te doen«.

Sommige honden waren in staat zich op beide tijdstippen de nabootsing te herinneren en uit te voeren, hoewel de prestaties van de meeste honden afnamen naarmate er meer tijd verstreek tussen het zien van de handeling en de opdracht om deze uit te voeren, aldus de onderzoekers. De resultaten wijzen erop dat honden herinneringen kunnen opslaan die niet met commando's te maken hebben, en deze vervolgens kunnen inbouwen in latere commando's, zolang het commando binnen ongeveer een uur wordt gegeven, aldus de onderzoekers.

«Honden kunnen dingen lang onthouden», zei Udell. «Maar wat ze onthouden en hoe lang ze het kunnen vasthouden, heeft veel te maken met de context». Als bijvoorbeeld de eigenaars in militaire dienst gaan, kunnen honden zich hen zelfs jaren later nog herinneren, wat erop wijst dat de band tussen eigenaar en hond voor hen belangrijk is.

Vraagt men hen echter: «Waar is de bal?», dan zijn ze dat misschien al na een paar minuten weer vergeten.

«Dat heeft te maken met de context en ook met de betekenis en het belang van de zaken die zijn gecodeerd», aldus Udell.

Kattenachtige herinneringen

Katten zijn, net als honden, bijzonder goed in het onthouden van details die verband houden met hun evolutionaire geschiedenis. Zo lijken katten een goed geheugen te hebben als het gaat om de jacht gaat, aldus Mikel Delgado, promovendus psychologie aan de University of California, Berkeley, die ook gecertificeerd adviseur voor kattengedrag is.

In twee experimenten bleken bijna 50 katten zich te kunnen herinneren in welke bakjes zich voedsel bevond, zelfs nadat de dieren ongeveer 15 minuten uit de kamer waren gehaald, aldus een studie die in januari werd gepubliceerd in het tijdschrift Behavioural Processes. Deze resultaten wijzen erop dat katten over een kortetermijn-werkgeheugen beschikken dat details over het «Waar» en «wat» gedurende korte periodes kan coderen, in ieder geval als het om voedsel gaat.

Een andere studie, die in 2008 werd gepubliceerd in het tijdschrift Applied Animal Behaviour Science, toonde aan dat katten ook een goed ruimtelijk geheugen hebben. In de studie moesten de katten zich op een bord met veel half verborgen bekers herinneren uit welke bekers ze al hadden gegeten. Oudere katten maakten echter meer fouten dan jongere, wat er volgens de onderzoekers op wijst dat het geheugen van katten met de leeftijd achteruitgaat.

Dit type geheugen kan katten helpen zich te herinneren waar ze prooi kunnen vinden en of ze een bepaalde plek die nacht al hebben bezocht, aldus Delgado.

Het werkgeheugen van katten kan echter verrassend kortstondig zijn, vooral wanneer het niet om voedsel gaat.In een studie uit 2006, gepubliceerd in het tijdschrift Animal Cognition, keken 24 katten toe hoe een proefleider een voorwerp in een van vier dozen verstopte. De katten moesten 0, 10, 30 of 60 seconden wachten voordat ze het voorwerp mochten opzoeken.

Na 30 seconden hadden de meeste katten moeite om het verborgen voorwerp te vinden. Dit resultaat is echter niet verrassend, zei Delgado. Wanneer een kat in het wild een muis jaagt, kan het zijn dat de muis zich achter iets verstopt. De kans dat de muis een minuut later nog steeds daar is, is klein.

«Als ze buiten het zicht is, is ze waarschijnlijk verdwenen», zei Delgado.

Het is moeilijk om het geheugen van katten en honden – of van andere dieren – te meten.

«Men stelt vragen over wat er in het hoofd van het dier omgaat, en wel op een manier die wij misschien niet kunnen zien», aldus Udell. «We gebruiken dus hun gedrag om te interpreteren wat er van binnen omgaat.«

Hoe meer wetenschappers ontdekken over het geheugen van deze dieren, hoe beter, want sommige onderzoekers beginnen honden te gebruiken als model voor menselijke veroudering, dementie en de ziekte van Alzheimer, aldus Udell.

«Men moet begrijpen wat honden in staat zijn zich te herinneren om te begrijpen hoe het geheugen met de tijd achteruitgaat», zei ze.