Kippenkoppen versloegen de hondsdolheid

Niet alleen de Tweede Wereldoorlog begon in Europa.

Een andere verontrustende gebeurtenis, die tot in de moderne tijd voortduurde, was de hondsdolheidsepidemie. De ziekte werd overgedragen door rode vossen en verspreidde zich naar huisdieren. Hondsdolheid is vrijwel altijd dodelijk, ook voor mensen (tenzij er een vaccin wordt toegediend).

Toen de ziekte in 1967 Zwitserland bereikte, werden verschillende oplossingen uitgeprobeerd en de meeste mislukten. Recreatieve jagers probeerden de vossen af te schieten, te vangen of te vergiftigen, maar dat bleek niet effectief. De recreatieve jacht had daarbij volledig gefaald en was zelfs contraproductief. Hetzelfde wordt ook vermoed bij de vossenlintworm, schurft enz. Bejaging bevordert zwerfbewegingen in vossenpopulaties, waardoor de verspreidingssnelheid van de ziekte toeneemt. Er werden pogingen ondernomen om de wilde dieren te vangen en te vaccineren voordat ze weer in het wild werden vrijgelaten. De kosten en de omvang van de onderneming bleken echter oneconomisch.

Hondsdolheid is een virusziekte bij zoogdieren met gedragsveranderingen, spierkrampen en verlammingsverschijnselen. De ziekte is dodelijk. Ze is overdraagbaar op de mens en is dus een zoönose. Alle zoogdieren kunnen hondsdolheid krijgen. Vleeseters worden echter vaker getroffen. Vleermuizen kunnen dragers zijn van vleermuishondsdolheid. Zeer zelden krijgen vogels hondsdolheid.

Het Zwitserse Bundesamt für Gesundheit (Federaal Bureau voor Gezondheid) meldde voor het laatst in augustus 2017 dat bij een zieke vleermuis het hondsdolheidsvirus was aangetoond. Een wandelaar had het dier in het kanton Neuchâtel opgeraapt en werd daarbij gebeten.

In de VS ontstond een nieuw idee: de vac-val. Het was een veerbelast mechanisme met een verborgen spuit die het wilde dier moest prikken wanneer het op een voetkussentrekker stapte. Een soort landmijn, maar dan gevuld met spuiten met vaccins. Het werkte, maar vormde een bedreiging voor de mens. Natuurliefhebbers werden soms ook met de vac-trap behandeld.

Kippenkoppen uit de lucht tegen hondsdolheid

Veel pogingen met eetbare lokaas met vaccin waren vruchteloos: eieren, hondenkoekjes, gefrituurd maismeel met melk, worstjes. Vossen waren zo gek op de eieren dat ze die bewaarden voor later, waardoor het vaccin zijn werking verloor. Eén lokaas bleek perfect: kippenkoppen. Niemand weet hoe wetenschappers op dit idee zijn gekomen, maar al snel regende het kippenkoppen boven Zwitserse bossen. De projectleider was Franz Steck van de Vetsuisse-faculteit van de Universiteit van Bern. Zijn programma was een succes. Van 1979 tot 1984 verspreidde het team ongeveer 52.000 lokazen, en overal waar de kippenkoppen terechtkwamen, verdween de hondsdolheid. En helaas verdween ook Steck – hij kwam in 1982 om het leven toen zijn helikopter neerstortte in een afgelegen gebied tijdens het uitwerpen van lokaas. In toegankelijke gebieden legden teams te voet firewalls van duizenden kippenkoppen aan.

Zwitserland is tegenwoordig vrij van hondsdolheid

Al snel ontwikkelden andere landen betere lokazen, zoals speciaal vervaardigde vistabletten in Duitsland. Na de verspreiding van meer dan 150.000 kippenkoppen schakelde Zwitserland in 1991 uiteindelijk over op andere succesvolle lokazen. Zwitserland geldt sinds 1999 officieel als vrij van terrestrische hondsdolheid – dat betekent concreet dat er in ons land geen enkel geval van vossenhondsdolheid meer voorkomt. De vossenhondsdolheid is uitgeroeid. Op dat moment had Zwitserland ongeveer 2,8 miljoen lokazen uitgelegd. Ook in het aangrenzende buitenland ziet het er in principe stabiel uit. Zo waren Italië en Frankrijk in 2004 eveneens vrij van hondsdolheid. Duitsland geldt sinds 2008 als vrij van hondsdolheid. Dit succes weerlegt de Jachtmythen, volgens welke de recreatieve jacht noodzakelijk zou zijn voor de bestrijding van epidemieën.

Hoewel vossenhondsdolheid hier zoals vermeld niet voorkomt, worden er af en toe huis- of landbouwdieren door de ziekte getroffen. Aangezien deze dieren echter vrijwel lückenloos door dierenartsen worden gecontroleerd, is een ongecontroleerde verspreiding van de ziekte bijna onmogelijk, zeker omdat hondsdolheid een zeer opvallende ziekte is.

Hondsdolheid komt vrijwel wereldwijd voor. Alleen enkele landen in Noord-Europa, Australië, Nieuw-Zeeland en Japan zijn vrij van hondsdolheid.

99 % van de gevallen bij mensen wereldwijd wordt door de hond overgedragen. In de VS daarentegen waren de afgelopen jaren de meeste gevallen terug te voeren op beten van vleermuizen, en die vormen ook in Australië, Latijns-Amerika en West-Europa een zeker gezondheidsrisico.