Tekort aan herders op de alpenweiden: wie beschermt de kuddes?

Kantons financieren afschotpremies, reguleringsmaatregelen en de volledige uitroeiing van hele wolvenfamilies.

Op de alpenweiden ontbreekt intussen wat nodig is voor de uitvoering van veel beschermingsmaatregelen: ervaren herders die bij de kudde blijven. Een reportage van RTS laat zien hoe groot dat gat is.

De Franstalig-Zwitserse televisie heeft op 4 oktober 2026 in het programma «Mise au Point» het beroep van herder belicht. Sinds 2013 biedt de landbouwschool Châteauneuf bij Sion een herdersopleiding aan. Elk jaar beginnen er ongeveer twintig mensen aan. Volgens RTS worden daar uiteindelijk maar twee of drie herders van. Grégoire Bonvin, verantwoordelijke van de afdeling landbouw, stelt vast dat velen een «utopisch beeld» van dit beroep hebben (vertaald).

Een beroep op het randje

RTS volgde de 28-jarige Geneefse Dounia Ravonel, die al vijf jaar als herderin werkt. Vorig jaar bracht ze vier maanden door in een hut op 2000 meter hoogte, zonder stromend water, zonder elektriciteit en zonder toilet. Haar hond stierf, zijzelf verwondde haar enkel. Dat ze doorgaat, dankt ze mede aan haar werkgeefster Isabelle Dumoulin uit Lourtier in het Val de Bagnes, die 230 ooien houdt. Zij geeft openlijk toe dat het geen gemakkelijk werk is, dat de lonen «niet bepaald mooi» zijn en de levensomstandigheden op de alpenweide «niet altijd aangenaam» (vertaald).

Inmiddels is Ravonels onderkomen verbeterd: zonnepanelen leveren elektriciteit, en er kwamen een koelkast en een droogtoilet bij. Dat toont aan dat de omstandigheden wel degelijk concreet kunnen veranderen, als houders dat willen.

Jonas Crétin is duidelijker. Hij hoedde tot 2024 zo'n 650 schapen in Wallis en gaf er na vijf jaar mee op. Hij spreekt van werkweken van tot wel 60 uur en van het feit dat hij zelfs geen fatsoenlijke kachel had om zijn schoenen te drogen. De doorslag gaf een ziekte waaraan binnen twee weken 200 tot 250 lammeren stierven. Crétin heeft een klacht ingediend tegen zijn vroegere werkgevers, wat volgens RTS in dit kleine milieu zelden voorkomt.

Kuddebescherming staat of valt met personeel

RTS legt het verband met de wolf expliciet. De terugkeer van het roofdier heeft het werk van de houders veranderd, en beschermingsmaatregelen zijn volgens RTS ook relevant voor de schadevergoeding na wolvenaanvallen. Met name kuddebeschermingshonden en nachtkralen worden genoemd, die vaak de aanwezigheid van een herderin of herder vereisen. Een nachtkraal bouwt zichzelf niet op, waakhonden hebben begeleiding nodig, en een kudde die overdag geleid wordt, is anders dan een kudde die aan haar lot wordt overgelaten.

Hoe sterk de alpeconomie als geheel lijdt onder personeelstekort, blijkt uit een studie van de Berner Fachhochschule (BFH-HAFL) en de Zwitserse Vereniging voor Alpeconomie van april 2026. Deze is gebaseerd op ongeveer 360 respondenten en heeft betrekking op al het alppersoneel, niet alleen op schaapherders. Jaarlijks werken ongeveer 17.000 mensen op zo'n 6.500 zomerbedrijven. Als doorslaggevend voor het behouden van ervaren mensen noemt de studie duidelijke aanstellingsvoorwaarden, ervaringsgerichte lonen en professioneel personeelsbeheer. Infrastructuur alleen is niet voldoende.

De federale overheid ondersteunt het zomerweiden al naar weidesysteem en subsidieert onder bepaalde voorwaarden extra kuddebeschermingsmaatregelen. Volgens het overzicht van 2026 ontvangen schapenalpen met permanente herderschap 400 Zwitserse frank per normale eenheid, rotatieweides 320 Zwitserse frank en overige weides 120 Zwitserse frank. Wie een individueel bedrijfsgericht kuddebeschermingsconcept uitvoert, kan bij permanente herderschap of rotatieweide bovendien 250 Zwitserse frank per normale eenheid ontvangen. Financiële bijdragen alleen lossen het personeelstekort echter niet op: beschermingsmaatregelen hebben mensen nodig die ze in het dagelijks leven kunnen uitvoeren.

Welke prioriteiten de politiek stelt

Terwijl RTS ernstige tekortkomingen in onderkomens en arbeidsomstandigheden documenteert, financieren kantons tegelijkertijd het afschieten van wolven. Tessin betaalt recreatieve jagers in het wolvenprogramma een startvergoeding, een uurloon en 500 Zwitserse frank voor elke gedode wolf, bij een budget van tot 250’000 Zwitserse frank per jaar. Wallis geeft hele roedels zoals de Nanz-roedel vrij voor totale afschot, zonder openbaar te maken hoe de betrokken kuddes beschermd waren.

De officiële cijfers laten zien hoeveel er nog schort aan de bescherming. Volgens de verliesstatistiek van het Tessijnse Jacht- en Visserijbureau, met stand van 28 september 2026, waren van de 117 gedode landbouwdieren er 6 adequaat beschermd. Bij 45 dieren beoordeelde het bureau de bescherming als niet adequaat, bij 13 als niet adequaat wegens overmacht, en bij 52 werd bescherming als niet haalbaar beschouwd, zoals de Tessin-Ticker in de bijdrage van 4 oktober documenteert.

In de samengestelde kantonale statistiek zonder Tessin werden tot eind juli 2026 in totaal 183 door wolven gedode landbouwdieren geregistreerd, tegenover 402 in dezelfde periode het jaar ervoor (Alpzomer 2026: wolvenverliezen gehalveerd). Het contrast tussen Opper- en Neder-Wallis suggereert dat houderij en kuddebescherming een belangrijke rol spelen. Hoe groot hun invloed is in vergelijking met andere factoren, valt uit deze vergelijking alleen niet te bepalen.

Een structureel probleem dat op te lossen is

Wie het personeelstekort serieus neemt, moet ongemakkelijke vragen stellen. Volgens RTS werkt ongeveer een derde van de Zwitserse houders vooral met buitenlandse arbeidskrachten. Een houder uit La Forclaz in Vaud zegt in de uitzending dat hij geen Zwitserse herders kan vinden, dat zijn volgens hem “dromers” (vertaald). De uitspraken van Ravonel en Crétin schetsen een ander beeld: het ontbreekt aan arbeidsomstandigheden die men meerdere seizoenen volhoudt.

IG Wild beim Wild eist daarom een verschuiving van prioriteiten. Publieke middelen die nu naar afschotpremies, reguleringsmaatregelen en de opleiding van recreatieve jagers voor nachtelijke wolvenafschot gaan, horen te worden besteed aan eerlijke lonen, menswaardige huisvesting, jaarrond perspectieven en een opleiding met aansluitende arbeidsomstandigheden die meer deelnemers de kans geven de sector in te stappen. Kuddebescherming is niet alleen een kwestie van omheiningen. Het is een kwestie van mensen die bij de kudde kunnen blijven.

Dounia Ravonel verwoordt het treffend in de uitzending. Men had haar vanaf het begin verteld dat ze in dit beroep hard moest zijn. “Als ik hard word, breek ik”, zegt ze (vertaald). Een alpenlandbouw die naar zulke stemmen luistert, heeft minder geweren nodig en meer respect voor degenen die de kuddes daadwerkelijk beschermen.

Bronnen: RTS, «Alpages suisses: le métier de berger face à la pénurie» (artikeltitel op de pagina: «Il va falloir être dure»: le métier de berger face à ses propres limites»), met de televisiereportage «Moutons cherchent berger» uit «Mise au Point», 4 oktober 2026: RTS-artikel; BFH-HAFL, «La saison d’alpage se profile, mais le personnel fait défaut», 20 april 2026; Kanton Basel-Landschaft, Ebenrain, «Direktzahlungen Sömmerung, Überblick 2026»; Amt für Jagd und Fischerei Tessin, krasstatistiek «Lupo, Predazioni 2026», stand 28 september 2026.

Meer bijdragen: Dossier: Reguleer recreatieve jagers, niet de roofdieren