FAQ

Wat is kuddebescherming en hoe effectief is het?

Kuddebescherming verwijst naar maatregelen ter bescherming van vee tegen predatoren – vooral tegen de wolf, maar ook tegen lynx en beer. Daartoe behoren elektrische omheiningen, kuddebeschermingshonden en nachtkralen.

Redactie Wild beim Wild — 5 maart 2026

Wat is kuddebescherming en hoe effectief is het

Correct toegepast verminderen deze maatregelen aanvallen op vee met 58 tot meer dan 90 procent – aanzienlijk doeltreffender dan het afschieten van wolven.

Dat blijkt zowel uit internationaal onderzoek als uit de Zwitserse praktijk, waar consequente kuddebescherming de aanvallen ook in gebieden met veel roedels massaal heeft verminderd.

Welke kuddebeschermingsmaatregelen zijn er?

Kuddebescherming is geen afzonderlijke methode, maar een systeem van op elkaar afgestemde maatregelen. De belangrijkste instrumenten:

Elektrische omheiningen: Correct geïnstalleerde elektrische omheiningen zijn de doeltreffendste afzonderlijke maatregel. Studies tonen een beschermend effect van 58 tot meer dan 90 procent tegen wolvenaanvallen. Doorslaggevend zijn de hoogte (minstens 90 cm, beter 120 cm), de spanning (minstens 4’000 volt), een sluitende aarding en regelmatige controle.
Kuddebeschermingshonden: Speciaal opgeleide rassen zoals de Pyreneese berghond, de Kangal of de Maremmano bewaken kuddes, met name op alpenweiden. Hun inzet vermindert aanvallen gemiddeld met 76 procent. De doeltreffendheid hangt af van het aantal, de opleiding, de leeftijd van de honden en de grootte van de kudde.
Nachtkralen: Schapen en geiten worden 's nachts opgesloten in beveiligde, omheinde kralen. In combinatie met honden zeer doeltreffend – wolven jagen doorgaans in de schemering en 's nachts.
Herdersbegeleiding: De permanente aanwezigheid van een herder of herderin bij de kudde is de oudste vorm van kuddebescherming. Op blootgestelde locaties in Frankrijk en Italië wordt ze gecombineerd met honden.
Afschrikmiddelen: Wapperlint, bewegingsmelders met licht of geluid en andere schrikmiddelen worden als aanvullende maatregelen ingezet. Op zichzelf zijn ze onvoldoende doeltreffend.

De Calanda-roedel: Wat 1’500 schapen en 37 aanvallen in 5 jaar laten zien

De Calanda-roedel is het bekendste Zwitserse voorbeeld van geslaagde co-existentie. Sinds 2012 leeft de roedel op het bergmassief tussen Chur en het Rijndal. De Calandalp wordt gebruikt door verschillende zomerweidebedrijven die meer dan 1’500 schapen opdrijven. In de eerste vijf jaar van het bestaan van de roedel werden op de Calanda in totaal 37 doodgebeten dieren gedocumenteerd – een lage waarde, die werd bereikt door consequente kuddebescherming: kuddebeschermingshonden, nachtkralen en elektrische omheiningen beschermden de schapen in de wolfsactieve periode.

Het Calanda-voorbeeld toont aan: kuddebescherming werkt, maar vereist investering, consequentie en vakkundig advies. Het vakcentrum AGRIDEA begeleidt alpbedrijven in heel Zwitserland bij de uitvoering. Het Dossier «Kuddebescherming» documenteert de ervaringen uit Calanda en andere regio's.

Is kuddebescherming doeltreffender dan het afschieten van wolven?

Ja – dat tonen meerdere onafhankelijke studies ondubbelzinnig aan. Het belangrijkste basiswerk is afkomstig van Stewart Breck en collega's, gepubliceerd in «Frontiers in Ecology and the Environment»:

Bij 43 procent van de afschotten van predators namen de schade aan vee in het daaropvolgende jaar toe – omdat roedelstructuren werden verstoord en jonge wolven zonder ervaren leidende dieren risicovoller te werk gingen.
Bij niet-dodelijke beschermingsmaatregelen (elektrische omheiningen, honden) daalde de schade in 80 procent van de gevallen.
De beschermende werking van elektrische omheiningen lag, afhankelijk van de studie, tussen 58 en 100 procent schadereductie.
Kuddebeschermingshonden behaalden gemiddeld een schadereductie van 76 procent.

Ook KORA – roofdierecologie en wildbeheer – bevestigt in hun Zwitserse rapporten: bedrijven die kuddebescherming consequent toepassen, hebben significant minder doodgebeten dieren dan bedrijven zonder beschermingsmaatregelen.

Het Walliser afschotprogramma versus de kosten van kuddebescherming

Wallis voert het agressiefste wolvenbeleid van Zwitserland. In de reguleringsperiode 2024/25 werden daar 24 wolven afgeschoten. De totale kosten van deze reguleringsronde – helikopter, wildhoede-inzetten, DNA-analyses, administratie, federale gerechtelijke procedures – werden berekend op 800’000 tot meer dan een miljoen frank voor 27 dieren. Dat komt overeen met 35’000 tot 40’000 frank per geschoten wolf.

Daartegenover kosten volledige kuddebeschermingsinstallaties voor een alpbedrijf:

Elektrische omheining-infrastructuur: 5’000–15’000 fr. (gesubsidieerd tot 80%)
Kuddebeschermingshond (aanschaf + 10 jaar): ca. 25’000–30’000 fr.
Advies door AGRIDEA: door de staat gefinancierd, voor landbouwers kosteloos

Met het geld dat Wallis uitgeeft aan 27 wolfafschoten zouden 30 tot 50 alpenbedrijven volledig van kuddebescherming kunnen worden voorzien. In plaats daarvan wordt de cyclus van afschieten en het herbezetten van de roedels voortgezet. Het dossier «Wat de hobbyjacht Zwitserland werkelijk kost» analyseert deze verkeerde sturing van de publieke middelen.

Internationale voorbeelden: Frankrijk en Italië

Frankrijk en Italië hebben tientallen jaren ervaring met kuddebescherming in gebieden met veel wolven.

Frankrijk: In het Massif Central en in de Alpes-de-Haute-Provence leven sinds de jaren 1990 wolven. Het nationale kuddebeschermingsprogramma «Plan national d’actions sur le loup» financiert elektrische omheiningen, kuddebeschermingshonden (patous) en herdersbegeleiding. Ondanks een wolvenpopulatie van meer dan 1’000 dieren zijn de schadegevallen in volledig beschermde bedrijven marginaal.

Italië: In de Apennijnen, waar de wolf nooit volledig is uitgeroeid, bestaat een eeuwenoude traditie van kuddebescherming. Maremmano-Abruzzese-honden gelden als bijzonder doeltreffend in alpien en subalpien terrein. Italiaanse studies tonen schadereducties van 85 tot 95 procent in bedrijven met consequente inzet van honden.

Financiering: BAFU, BLW en kantonaal lapwerk

In Zwitserland wordt kuddebescherming gezamenlijk gefinancierd door het BAFU en het Bondsbureau voor Landbouw (BLW). Omheiningen worden tot 80 procent gesubsidieerd, kuddebeschermingshonden krijgen eveneens toelagen. Het advies door AGRIDEA is voor landbouwers kosteloos.

Toch zijn er aanzienlijke problemen:

Kantonaal lapwerk: De uitvoering van de kuddebescherming berust bij de kantons – met zeer uiteenlopende resultaten. Terwijl Graubünden een betrekkelijk samenhangend programma heeft, lopen andere kantons ver achterop.
Bureaucratische hindernissen: Subsidieaanvragen zijn vaak omslachtig. Veel bergboerenbedrijven hebben niet de capaciteit om complexe formulieren in te vullen en termijnen na te leven.
Te geringe investeringen: Het BAFU-budget voor kuddebescherming is duidelijk kleiner dan de politieke druk voor wolfafschoten. De subsidiegelden volstaan niet om alle bedrijven die er recht op hebben volledig uit te rusten.
Gebrekkige coördinatie: Er is geen nationaal coördinatieorgaan voor kuddebescherming met echte handhavingsbevoegdheden.

Het arrest van het Bondsgerecht uit 2025 en de gevolgen ervan voor de kuddebescherming

Het federale gerechtshof heeft in 2025 in meerdere richtinggevende uitspraken duidelijk gemaakt: het afschieten van wolven is alleen toegestaan wanneer kuddebeschermingsmaatregelen aantoonbaar zijn uitgeput en redelijkerwijs uitvoerbaar zijn voor het bedrijf. Deze beslissingen versterken de positie van kuddebescherming als primaire beschermingsstrategie. Tegelijkertijd verhogen ze de druk op de kantons om de bevordering van kuddebescherming uit te breiden en subsidies toegankelijker te maken.

Wie is in Zwitserland verantwoordelijk voor kuddebescherming?

De bevoegdheden in de Zwitserse kuddebescherming zijn verdeeld:

BAFU: Nationale coördinatie, bevorderingsprogramma's, beleidsrichtlijnen, samenwerking met KORA – roofdierecologie en wildbeheer voor de monitoring.
BLW: Landbouwsubsidies voor kuddebeschermingsinfrastructuur, coördinatie met de kantonale landbouwdiensten.
AGRIDEA: Vakcentrum kuddebescherming, adviseert boeren rechtstreeks, leidt kuddebeschermingshonden op en certificeert bedrijven.
Kantons: Uitvoering ter plaatse, wildhoede, subsidieafwikkeling, schaderapporten.
Boeren: Plicht tot redelijke schadepreventie, recht op subsidies en advies.

Wat kuddebescherming niet kan oplossen – en waar verbetering nodig is

Kuddebescherming is geen universele oplossing zonder beperkingen. Op hooggebergteweiden met ontoegankelijk terrein is een volledige elektrische omheiningsbescherming technisch niet mogelijk. Voor deze gevallen zijn pragmatische oplossingen nodig: hogere vergoedingstarieven, alternatieve beschermingsconcepten en een eerlijke discussie over welke vormen van landbouw verenigbaar zijn met predatoren. De algemene roep om afschot is echter geen antwoord op deze echte uitzonderingssituaties – die wordt gebruikt als politiek drukmiddel om de hele logica van kuddebescherming te ondermijnen.