Watervogels in Zwitserland: wintergasten in het vizier

Elk jaar overwinteren zo'n een half miljoen watervogels op Zwitserse meren en rivieren. Zwitserland heeft als overwinterings- en rustplaats een bijzondere internationale betekenis, wat er in 1974 de Bondsraad toe bracht het Ramsar-verdrag ter bescherming van waterrijke gebieden te ondertekenen. Tegelijkertijd worden er in Zwitserland jaarlijks duizenden watervogels geschoten. In 2019 werden 4.731 eenden gedood, daarnaast 142 futen (71 procent meer dan het jaar ervoor), 423 meerkoeten en meer dan 1.100 aalscholvers. Volgens de federale jachtwet (JSG, art. 5) mogen 15 soorten wilde eenden bejaagd worden. BirdLife Schweiz stelt vast: «Ecologisch volstrekt onnodig is niet alleen de jacht op hazen, maar ook die op vogels.» De tafeleend en de eidereend staan op de wereldwijde Rode Lijst van de IUCN als «bedreigd» respectievelijk «potentieel bedreigd» en werden in Zwitserland desondanks bejaagd. De meerkoet wordt Europabreed als «bedreigd» aangemerkt. Zwitserland ontvangt wintergasten uit half Europa — en schiet op hen.

De bejaagbare watervogels in overzicht

Wilde eend (Anas platyrhynchos)

De wilde eend is de meest voorkomende en bekendste eendensoort van Zwitserland. Het mannetje is in zijn prachtkleed onmiskenbaar: metaalgroene kop, witte halsring, kastanjebruine borst, grijs lichaam. Het vrouwtje is bruin gespikkeld met een blauwe vleugelspiegel. De wilde eend weegt 850 tot 1.400 gram bij een lichaamslengte van 50 tot 65 centimeter. Ze leeft in vrijwel alle typen wateren, van bergmeren tot rivieren tot stadsparken. De wilde eend is in Zwitserland zowel broedvogel als wintergast. Ze broedt vanaf maart, legt 7 tot 13 eieren en voedt de kuikens alleen op. De wilde eend is veruit de meest bejaagde eendensoort van Zwitserland. In 2016 werden 4.842 wilde eenden gedood, in 2019 maakte ze deel uit van de 4.685 geschoten wilde eenden, wintertalingen en tafeleenden (Pro Natura, JSG kort uitgelegd; BirdLife Schweiz, jachtstatistiek). Alleen al in het kanton St. Gallen werden in 2023 in totaal 441 wilde eenden geschoten (Amt für Natur, Jagd und Fischerei SG, Jagdstatistik 2023).

Wintertaling (Anas crecca)

De wintertaling is de kleinste Europese eendensoort: slechts 34 tot 38 centimeter lang en 250 tot 400 gram zwaar. Het mannetje heeft een kastanjebruine kop met een brede, groene oogstreep. De wintertaling broedt in kleine aantallen in Zwitserland en is vooral aanwezig als wintergast en doortrekker. Hij geeft de voorkeur aan ondiepe, vegetatierijke wateren. In 2016 werden 189 wintertalingen in Zwitserland geschoten (Pro Natura, JSG kurz erklärt). In het kanton Sankt Gallen waren dat er in 2023 nog 15 (Amt für Natur SG, Jagdstatistik 2023). De wintertaling is een van de drie eendensoorten die ook onder de (mislukte) herziene jachtwet bejaagbaar zouden zijn gebleven (Tages-Anzeiger, 2019).

Kuifeend (Aythya fuligula)

De kuifeend is een duikeend met een opvallend zwart-wit verenkleed bij het mannetje en een kenmerkende verenkuif op het achterhoofd. Ze weegt 550 tot 900 gram en is 40 tot 47 centimeter lang. In Zwitserland heeft de kuifeend zich pas de laatste decennia als broedvogel gevestigd en telt zij enkele honderden broedparen. Als wintergast komt zij aanzienlijk vaker voor. De kuifeend duikt tot wel zes meter diep om mosselen, slakken en insectenlarven te eten. In 2016 werden 124 kuifeenden geschoten (Pro Natura, JSG kurz erklärt). Het Zwitserse Vogelwarte Sempach omschrijft de soortenrijkste broedgebieden als «structuurrijke moerasgebieden aan of in de buurt van de grotere meren» en benadrukt dat van de Zwitserse eenden alleen de wilde eend algemeen en wijdverspreid is, terwijl alle overige eendensoorten zeldzame broedvogels zijn (Vogelwarte Sempach, Brutgebiete und Winterquartiere von Wasservögeln).

Tafeleend (Aythya ferina)

De tafeleend is een middelgrote duikeend met een roestbruine kop en zwarte borst bij de woerd. Sinds 2015 staat de soort op de mondiale Rode Lijst van de IUCN als "kwetsbaar" (VU) geclassificeerd en geldt ook Europawijd als bedreigd (BirdLife Zwitserland, Rode Lijst 2015; BirdLife Zwitserland, Europese Rode Lijst). In Zwitserland is het een zeldzame broedvogel, maar een belangrijke wintergast. Aan het Bodenmeer overwinteren tienduizenden tafeleenden; de regio herbergt in het midden van de winter internationaal belangrijke aandelen van de flyway-populatie (Wildtierportal BW, Tafeleend). In 2016 werden in Zwitserland 98 tafeleenden geschoten, in 2018 waren dat er 60 (Pro Natura, JSG kort uitgelegd; Tages-Anzeiger, 2019). BirdLife Zwitserland bekritiseert: van de 4.729 eenden die in 2018 werden geschoten, behoorde slechts 2,2 procent tot de soorten die de herziene jachtwet juist nieuw had moeten beschermen (BirdLife Zwitserland, Jachtstatistiek).

Overige bejaagbare watervogels

Naast de eenden worden in Zwitserland ook de fuut (Podiceps cristatus), de meerkoet (Fulica atra) en de Aalscholver (Phalacrocorax carbo) bejaagd. In 2019 werden 142 futen geschoten, 71 procent meer dan het jaar ervoor; over bescherming werd zelfs niet gesproken (BirdLife Zwitserland, Jachtstatistiek). De meerkoet wordt Europawijd als "kwetsbaar" ingedeeld en wordt in Zwitserland toch bejaagd: 423 afschoten in 2019 (BirdLife Zwitserland, Jachtstatistiek; BirdLife Zwitserland, Europese Rode Lijst). De aalscholver wordt als vermeende visroover in het belang van de beroepsvisserij geschoten: in 2016 waren dat er 1.116, in het kanton St. Gallen in 2023 nog 90 (Pro Natura, JSG kort uitgelegd; Amt für Natur SG, Jachtstatistiek 2023).

Zwitserland als winterverblijf: internationale verantwoordelijkheid

Een half miljoen gasten

Het Zwitserse vogelwaarnemingsstation Sempach documenteert: “Zwitserland herbergt in de winter zo'n een half miljoen watervogels” (Vogelwarte Sempach, Watervogeltellingen). De Zwitserse meren vriezen zelden dicht en bieden het hele jaar door voedsel. Dit maakt Zwitserland tot een van de belangrijkste overwinteringsgebieden van Midden-Europa voor eendensoorten die in Scandinavië, Rusland en Oost-Europa broeden. Aan het Bodenmeer en het Meer van Genève verzamelen zich tienduizenden duik- en zwemeenden.

Ramsar-conventie en beschermde gebieden

Zwitserland heeft de Ramsar-Conventie in 1974 ondertekend en 10 water- en trekvogelreservaten van internationaal belang en 25 van nationaal belang aangewezen (BAFU, Wasser- und Zugvogelreservate). Toch bekritiseert BirdLife Schweiz: van de ongeveer 40 gebieden die eigenlijk beschermd zouden moeten worden, ontbreekt nog steeds meer dan een derde in de beschermingsverordening van de federale overheid. Zwitserland heeft sinds 2005 geen nieuw Ramsargebied meer aangewezen en vormt «het hekkensluiter wat betreft beschermde gebieden in Europa» (BirdLife Schweiz, Feuchtgebiete, 2022). Juist bij de Bodensee en de Untersee, een van de belangrijkste watervogelgebieden van Europa, heeft Zwitserland geen enkel Ramsargebied aangewezen, terwijl Duitsland en Oostenrijk dit allang hebben gedaan.

De tegenstrijdigheid

Zwitserland verplicht zich internationaal tot bescherming van watervogels en hun leefgebieden, en schiet tegelijkertijd jaarlijks duizenden overwinterende gasten dood. Vogels die op Zwitserse meren bescherming zoeken, worden daar door recreatieve jagers en jaagsters ontvangen. De bejaging van eenden, futen en meerkoeten op de overwinteringswateren ondermijnt de internationale beschermingsstrategie en druist in tegen de geest van de Ramsar-Conventie.

Meer hierover: Dossier: Jacht en biodiversiteit

De bejaging: 15 soorten onder vuur

Juridische situatie

Volgens de federale jachtwet (JSG, art. 5) mogen in Zwitserland in totaal 15 wilde-eendensoorten bejaagd worden. Daarbij komen de fuut, de meerkoet en de aalscholver. De gesloten tijden verschillen per kanton. In 2020 werd een herziene jachtwet door het Zwitserse stemvolk verworpen. De herziene wet zou het aantal bejaagbare eendensoorten hebben teruggebracht tot drie (wilde eend, wintertaling, tafeleend), maar BirdLife Schweiz bekritiseerde dat daarmee 98 procent van de eendenafschoten nog steeds toegestaan zou zijn gebleven en slechts 2,2 procent van de afschoten betrekking zou hebben op nieuw beschermde soorten (BirdLife Schweiz, Jagdstatistik; Tages-Anzeiger, 2019).

De omvang van de afschot

De afschotcijfers van de federale jachtstatistiek (2016, Pro Natura / JSG kurz erklärt) tonen de omvang: 4.842 wilde eenden, 189 wintertalingen, 124 tafeleenden, 98 krooneenden, 22 krakeenden, 2 brilduikers, 1 smient, 1 slobeend, 2 zomertalingen. Daarbij 114 futen, 390 meerkoeten en 1.116 aalscholvers. In 2019 steeg het totale aantal geschoten eenden naar 4.731, waarvan 4.685 wilde eenden, wintertalingen en tafeleenden, en 108 overige eenden (BirdLife Schweiz, Jagdstatistik). De trend was stijgend.

Bedreigde soorten onder vuur

Het schandaal van de Zwitserse watervogeljacht bestaat erin dat ook soorten worden bejaagd die op Rode Lijsten staan. De tafeleend staat sinds 2015 op de mondiale Rode Lijst als “kwetsbaar” (VU). De eidereend geldt wereldwijd als “potentieel bedreigd” (NT). De meerkoet is Europawijd geclassificeerd als “bedreigd” (BirdLife Zwitserland, Europese Rode Lijst). Dat Zwitserland soorten bejaagt die internationaal als bedreigd gelden, en tegelijkertijd de Ramsar-conventie heeft ondertekend, is een tegenstrijdigheid die zich met geen enkele “redelijke grond” in de zin van de dierenwelzijnswet laat rechtvaardigen.

Meer hierover: Dierenwelzijnsprobleem: wilde dieren gaan gruwelijk ten onder door recreatieve jagers

Ecologisch belang: watervogels als ecosysteemingenieurs

Voedingsstoffencyclus

Eenden en andere watervogels transporteren voedingsstoffen tussen wateren en landhabitats. Hun uitwerpselen bemesten oeverzones en bevorderen de plantengroei. Duikeenden zoals de kuifeend en de tafeleend dragen bij aan de regulering van mossel- en slakkenpopulaties en beïnvloeden zo de waterkwaliteit.

Zaadverspreiding

Zwemeenden zoals de wilde eend en de wintertaling verspreiden plantenzaden via hun spijsvertering (endozoöchorie) en in hun verenkleed (epizoöchorie) over honderden kilometers. Deze prestatie is onmisbaar voor de verbinding van geïsoleerde waterrijke gebieden en de genetische diversiteit van aquatische planten. Studies hebben aangetoond dat tot tien procent van de plantenzaden die door eenden worden opgenomen, de spijsvertering kiemkrachtig overleven.

Voedselketen

Watervogels zijn belangrijke prooidieren voor roofdieren zoals de zeearend, de slechtvalk, de havik en de vos. De zeearend, die in Zwitserland af en toe als wintergast opduikt en zich mogelijk in de toekomst weer zal vestigen, is voor zijn hoofdvoedsel afhankelijk van watervogels. Ook de oehoe vangt regelmatig eenden en meerkoeten. Wie watervogels decimeert, decimeert ook de voedselbasis van de roofdieren.

Indicatorsoort

Watervogelpopulaties zijn een erkende indicator voor de kwaliteit van watergebonden ecosystemen. Zwitserland voert al decennialang watervogeltellingen uit (Vogelwarte Sempach, watervogeltellingen). Afnemende populaties wijzen op een verslechtering van de waterkwaliteit, de beschikbaarheid van voedsel of toenemende verstoringen. Het is paradoxaal dat dezelfde soorten die als indicatoren voor de gezondheid van onze wateren dienen, tegelijkertijd worden bejaagd.

Wat er zou moeten veranderen

Onmiddellijke schrapping van alle bedreigde watervogelsoorten uit de jachtlijst: De tafeleend (wereldwijd VU), de eidereend (wereldwijd NT) en de meerkoet (in heel Europa bedreigd) mogen niet langer bejaagd worden. De jacht op soorten die op internationale Rode Lijsten staan, is onverenigbaar met de Ramsar-conventie en de dierenwelzijnswet.
Reductie van het aantal bejaagbare eendensoorten naar nul: De recreatieve jacht op watervogels heeft geen redelijk doel. De eenden veroorzaken geen schade die het afschieten zou rechtvaardigen. De vleesopbrengst is marginaal, de verstoring van de wintergasten aanzienlijk. Alle eendensoorten zouden van de jachtlijst geschrapt moeten worden.
Uitbreiding van de water- en trekvogelreservaten: Zwitserland moet de ontbrekende 15 nationaal belangrijke watervogelgebieden in de beschermingsverordening opnemen en aan de Bodensee en Untersee grensoverschrijdende Ramsargebieden aanwijzen.
Jachtvrije zones op alle overwinteringswateren: De jacht op watervogels op de overwinteringswateren moet worden beëindigd. Wintergasten die uit half Europa naar Zwitserland komen, verdienen bescherming, geen hagel.
Verbod op loodhagel bij de watervogeljacht: Loodhagel vergiftigt wateren en doodt watervogels door loodvergiftiging wanneer ze de hagelkorrels met voedsel verwarren. In veel Europese landen is loodhagel bij de jacht op watervogels verboden. Zwitserland moet dit voorbeeld volgen.

Argumentatie

«De wilde eend komt veel voor en kan duurzaam bejaagd worden.» Dat een soort veel voorkomt, maakt het doden ervan niet automatisch zinvol. De wilde eend veroorzaakt geen schade die het afschieten zou rechtvaardigen. De vleesopbrengst van een wilde eend is minimaal. De verstoring van de wateren door de eendenjacht treft niet alleen de wilde eend, maar alle watervogels die op datzelfde water overwinteren, waaronder bedreigde soorten zoals de tafeleend. Elk schot op een wilde eend verjaagt tientallen andere vogels van hun rustplaats.

«De watervogeljacht heeft in Zwitserland een traditie.» De traditie van de watervogeljacht gaat terug tot een tijd waarin eenden een belangrijke voedselbron waren. Tegenwoordig is de eendenjacht een hobby die in strijd is met de dierenwelzijnswet. De «redelijke grond» voor het doden van een dier kan in de 21e eeuw niet het vrijetijdsvermaak van enkele recreatieve jagers en jaagsters zijn.

«Zwitserland heeft beschermde gebieden voor watervogels ingericht, de jacht vindt buiten deze gebieden plaats.»De beschermde gebieden vertonen leemtes: meer dan een derde van de nationaal belangrijke watervogelgebieden ontbreekt in de beschermingsverordening (BirdLife Schweiz, 2022). Watervogels houden zich niet aan de grenzen van reservaten. Ze maken gebruik van verschillende wateren en zijn mobiel op hun overwinteringsplaatsen. De jacht buiten de reservaten verstoort de vogels en drijft hen naar minder geschikte, energetisch ongunstigere wateren.

«De eendenjacht heeft geen invloed op de populaties.»Als de eendenjacht geen invloed heeft op de populaties, heeft ze ook geen doel. Afschot zonder effect en zonder noodzaak is zinloos doden. De dierenwelzijnswet vereist een redelijke grond voor het doden van een dier, en «het heeft geen invloed» is geen redelijke grond.

«De aalscholver eet te veel vis en moet gereguleerd worden.»De aalscholver is een natuurlijk onderdeel van de Zwitserse waterfauna. De beroepsvisserij heeft de afgelopen decennia geleden onder verschillende factoren, waaronder overbemesting, nutriëntenonttrekking door waterzuiveringsinstallaties, klimaatverandering en invasieve soorten. Van de aalscholver een zondebok maken, leidt af van de werkelijke oorzaken. In Genève, waar sinds 1974 een jachtverbod geldt, bestaan aalscholvers en vissen probleemloos naast elkaar.

Snelkoppelingen

Bijdragen op Wild beim Wild:

Gerelateerde dossiers

Bronvermeldingen

Zwitserse jachtstatistiek, BAFU/Wildtier Schweiz: http://www.jagdstatistik.ch
BirdLife Schweiz: De actuele jachtstatistiek en de herziene jachtwet (birdlife.ch, 2020)
BirdLife Schweiz (2015): Wereldwijde Rode Lijst 2015, tortelduif en tafeleend nieuw wereldwijd bedreigd (birdlife.ch)
BirdLife Schweiz: Nieuwe Rode Lijst van de vogels van Europa toont de verantwoordelijkheid van Zwitserland (birdlife.ch)
BirdLife Schweiz (2022): Zwitserland loopt sterk achter bij de bescherming van waterrijke gebieden en watervogelreservaten (birdlife.ch)
Pro Natura (2018): De federale jacht- en beschermingswet kort uitgelegd (afschotcijfers 2016 van alle bejaagbare soorten)
Schweizerische Vogelwarte Sempach: Watervogeltellingen, ongeveer een half miljoen wintergasten (vogelwarte.ch)
Schweizerische Vogelwarte Sempach: Broedgebieden en winterkwartieren van watervogels (vogelwarte.ch)
Amt für Natur, Jagd und Fischerei Kanton St. Gallen: Jachtstatistiek 2023 (574 watervogels, 441 wilde eenden, 90 aalscholvers)
Tages-Anzeiger / Landbote (2019): In het vizier van de jagers (tafeleend, 15 bejaagbare eendensoorten, referendum)
Schweizer Bauer (2020): Jachtwet, stemming (nog maar 3 bejaagbare eendensoorten voorzien)
BAFU: Water- en trekvogelreservaten van internationale en nationale betekenis (bafu.admin.ch)
BAFU: Rode Lijsten, bedreigde soorten van Zwitserland (bafu.admin.ch)
BAFU / Schweizerische Vogelwarte (2021): Rode Lijst van broedvogels Zwitserland
Ramsar-Conventie: Verdrag inzake watergebieden van internationale betekenis (SR 0.451.46)
Wildtierportal Baden-Württemberg: Tafeleend, Bodenmeer herbergt 7,7% van de Flyway-populatie
IUCN Rode Lijst: Tafeleend (Aythya ferina), status VU sinds 2015; Eidereend (Somateria mollissima), status NT
IG Wild beim Wild (2022/2025): Jachtstatistiek 2022 (wildbeimwild.com)
Federale wet op de jacht en de bescherming van wilde zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)
Dierenwelzijnswet (TSchG, SR 455)
Verordening inzake water- en trekvogelreservaten (WZVV, SR 922.32)

Onze aanspraak

Zwitserland is een winterverblijfplaats voor een half miljoen watervogels. Eenden, duikers, meerkoeten en aalscholvers komen uit Scandinavië, Rusland, Oost-Europa en het Alpengebied naar onze meren, omdat ze hier open water, voedsel en relatieve rust vinden. Met de Ramsar-Conventie heeft Zwitserland zich verplicht deze leefgebieden en hun bewoners te beschermen. Het land heeft water- en trekvogelreservaten ingericht, watervogeltellingen gefinancierd en zich internationaal geprofileerd als een verantwoordelijke hoedster van de watergebieden. En vervolgens schiet het op zijn gasten.

Elk jaar worden in Zwitserland duizenden eenden, honderden meerkoeten en futen en meer dan duizend aalscholvers gedood. Daaronder bevinden zich soorten die op de wereldwijde Rode Lijst als "bedreigd" staan vermeld. De tafeleend, waarvan de winterpopulatie aan het Bodenmeer internationaal van belang is, wordt in Zwitserland geschoten. De meerkoet, in heel Europa als "bedreigd" ingedeeld, wordt in Zwitserland geschoten. De fuut, waarvan het aantal afschotenin één enkel jaar met 71 procent toenam, wordt geschoten zonder dat zijn bescherming ook maar wordt besproken. Deze jacht is geen wildbeheer. Er is geen probleem dat wordt opgelost door het doodschieten van eenden op wintermeren. Er is geen voorkomen schade. Er is geen "redelijke grond" in de zin van de Dierenwelzijnswet. Er is enkel de laagwildjacht als vrijetijdsbesteding van een kleine minderheid, uitgeoefend ten koste van de biodiversiteit en de internationale verplichtingen van Zwitserland.

De conclusie is duidelijk: alle watervogels moeten in Zwitserland uit de jachtcatalogus worden geschrapt. Zwitserland moet zijn verantwoordelijkheid als overwinteringsgebied serieus nemen, de ontbrekende beschermde gebieden alsnog aanmelden en de eendenjacht op overwinteringswateren beëindigen. Dit dossier wordt voortdurend geactualiseerd wanneer nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen daarom vragen.

Meer over recreatieve jacht: in ons dossier over de jacht bundelen wij factchecks, analyses en achtergrondrapportages.