Studie: wolvenroedels zijn goed voor het Zwitserse bos

Zoals op veel plaatsen in Zwitserland zetten ook in Graubünden te veel herten en reeën de bossen onder druk.

Jonge aanwas sterft af doordat ze wordt kaalgevreten. De bossen dreigen te vergrijzen en worden instabiel. In berggebied is dat bijzonder problematisch, omdat bossen daar vaak een beschermende functie hebben tegen lawines, steenslag en aardverschuivingen.

In Graubünden geldt 60 procent van de bossen als beschermbos – en die staan onder druk. «We hebben te maken met toestanden die op de lange termijn niet te tolereren zijn», zegt het hoofd van het Amt voor Bos en Natuurgevaren, kantonaal boswachter Reto Hefti. 21 procent van het beschermbos kampt met verjongingsproblemen door vraat. De beschermende functie van het bos zou duurzaam verstoord kunnen raken.

Lag het voorjaarsbestand van herten in het Alpenkanton in 2000 nog op naar schatting 12.600 dieren, in 2011 klom het aantal naar 14.000 en dit voorjaar naar 16.500. Bij de reeën, waarvan de bestanden niet worden geteld, zal de ontwikkeling vergelijkbaar zijn. De milde winters van de afgelopen jaren hebben daar mede toe bijgedragen.

Roedels doden 300 wilde dieren per jaar

Een uitzondering vormt de regio rond het Calanda-massief tussen het Churer Rheintal en het Sankt Gallense Taminatal. Daar ontstond in 2011 de eerste wolvenroedel van Zwitserland. Sindsdien nam het aantal hertens in het jachtgebied van de wolven volgens opgave van het Bündner Amt für Jagd und Fischerei met naar schatting een derde af, terwijl het in het hele kanton met 18 procent toenam.

Ook bij reeën en gemzen is er een daling, maar die is minder duidelijk zichtbaar. In totaal doodt de roedel van ongeveer tien wolven elk jaar zo'n 300 herten, reeën en gemzen. Volgens bosbouwdeskundigen zou de afname van de wildpopulaties een positief effect moeten hebben op de natuurlijke verjonging van het bos. Statistisch aantonen kan men dat bij de Calanda tot nu toe echter niet, zegt kantonaal bosbeheerder Hefti. Het bos ontwikkelt zich nu eenmaal in totaal andere tijdsdimensies dan mens en dier.

„De gezonde verstand zegt echter dat minder herten minder jonge boompjes opeten”, meent Hefti. Hij gaat ervan uit dat een positieve invloed van de wolf over een paar jaar wetenschappelijk bevestigd zal kunnen worden. Bij de lynx is een dergelijk effect al bevestigd.

Bosbouwingenieurs willen meer wolven

De Schweizerische Forstverein (SFV), de beroepsvereniging van de bosbouwingenieurs, eiste al vijf jaar geleden dat de natuurlijke immigratie en verspreiding van de wolf worden toegelaten. „Waar lynx en wolf regelmatig voorkomen, worden minder schade aan de bosverjonging vastgesteld”, stelde de SFV in 2012 vast.

Dit standpunt wordt ook ingenomen door het Bündner Amt für Wald in het nieuwe bosontwikkelingsplan 2018+, dat in de consultatiefase zit. „Roofdieren zijn vanuit bosbouwkundig oogpunt welkom”, staat daarin. De „verspreiding van roofdieren naar nog niet bezette gebieden in het kanton” wordt uitdrukkelijk toegejuicht. Verwacht wordt een „belangrijke verlichting van de wildschadesituatie”. Positief effect zal niet alleen de verkleining van de wildstand hebben, maar ook de invloed van de wolven op de verdeling van het wild in het bos.

Weer meer zilverspar

„Het wild beweegt meer en staat niet steeds op dezelfde plekken”, vertelt Mattiu Cathomen, revierbosbeheerder in Tamins, een kerngebied van de wolvenroedel. De vraatschade is daardoor minder geconcentreerd. Cathomen acht de positieve invloed van de wolf nu al een feit. „We zien het al in het bos”, zegt hij. Opvallend zijn de talrijke kleine zilverdennen van twee tot vijf jaar oud.

Dat was er in Tamins al tientallen jaren niet meer geweest. De leidboom van het Bündner bos werd telkens als eenjarige aangevreten en ging dood. Nu is de wilddruk – na aanvankelijk negatieve effecten – afgenomen. „Voor het bos is de wolvenfamilie zeker positief“, luidt de conclusie van de mensen die er het dichtst op zitten.

Leefgebied voor meer wolven

In totaal leven er 30 tot 40 wolven in Zwitserland. Behalve in het Calanda-massief kon zich ook in Ticino en Wallis een roedel vestigen. Het leefgebied en het aanbod aan prooidieren in Zwitserland zouden potentieel bieden voor 17 roedels.

Bossen en heidegebieden zijn het habitat van wolven. Daarvan hebben we in Zwitserland en in de hele Alpenregio genoeg. Bovendien zijn de roofdieren zeer aanpasbaar. De verspreiding hangt echter niet alleen af van de ecologische draagkracht, maar ook van de acceptatie door de bevolking. In enquêtes is weliswaar een meerderheid voor de terugkeer van de wolf, maar tegelijkertijd zijn veel mensen bang.

De wolf heeft een slechte reputatie. Toch zijn aanvallen op mensen uitzonderlijk. De weinige gedocumenteerde aanvallen in Europa zijn terug te voeren op individuele dieren die ofwel in het nauw gedreven waren of aan hondsdolheid leden. Zolang de discussie alleen op vooroordelen berust, kunnen angsten niet worden weggenomen. Meer hierover in de Jachtmythen.

De immigratie van de wolf tegenhouden is moeilijk. Nu al leven er honderden dieren in het Alpengebied. In Duitsland hebben zich binnen enkele jaren 35 roedels gevormd. Bovendien kunnen ze grote afstanden afleggen. Het is al voorgekomen dat een wolf in enkele maanden tot wel 1’000 kilometer heeft afgelegd om een partner te vinden en vervolgens een gezin te stichten.

De terugkeer van de wolf in Zwitserland brengt spanningen met zich mee: de bevolking ziet haar vrijetijdsactiviteiten in bos en bergen bedreigd, veehouders vrezen voor hun schapen en koeien, en de recreatieve jagers beschouwen de wolf als concurrent. Boswachters en bosbeheerders heten het roofdier daarentegen duidelijk welkom. «Zonder roofdieren is ons bos niet in evenwicht», zegt Maurus Frei, hoofd van de werkgroep Bos en wilde dieren van de Zwitserse Bosbouwvereniging. Edelherten, reeën en gemzen verhinderen in grote delen van het Zwitserse bos dat dit zich op natuurlijke wijze kan verjongen. «Als de jonge bomen te sterk worden kaalgevreten, ontbreken er in de toekomst grote bomen die ons en onze dorpen beschermen tegen natuurgevaren.» Frei is ervan overtuigd: «Net als de recreatieve jagers kunnen daarom ook de lynx en de wolf bijdragen aan het terugdringen van te hoge wildstanden en zo de functies van het bos helpen veiligstellen.»

Een volwassen wolf eet tussen de drie en vijf kilo vers vlees of aas per dag. Dat komt overeen met ongeveer 70 reeën per jaar. «Ze grijpen bij voorkeur oude of zwakke dieren», zegt Gabor von Bethlenfalvy, verantwoordelijk voor het thema roofdieren bij WWF Zwitserland. Een roedel observeert een kudde wilde dieren vaak urenlang, totdat hij de zwakste prooi heeft uitgekozen. «Zo dragen wolven bij aan een sterke en gezonde populatie wilde dieren.»

De wolf te lijf

Toch staat de wolf momenteel sterk onder druk. De Bondsraad heeft de Jachtwet versoepeld. Voortaan mogen ook populaties worden uitgedund om preventief schade te voorkomen. De natuur- en dierenbeschermingsorganisaties zijn furieus. «Het afschieten van wolven wordt ten onrechte gepropageerd als de eenvoudigste oplossing», zegt Von Bethlenfalvy van WWF Zwitserland. Terwijl het ongerichte doden in de meeste gevallen niet leidt tot minder aanvallen op landbouwhuisdieren, en soms zelfs tot een verergering. De recreatieve jacht faalt als populatiecontrole.

Tot die conclusie komt de zojuist verschenen studie «Frontiers in Ecology and the Environment». «Het verlies van een roedellid destabiliseert de gezinsstructuur, waardoor de wolven onvoorspelbaarder worden.» Naast kuddebescherming is de stabiliteit van de roedel echter een van de belangrijkste factoren om het aantal aanvallen op landbouwhuisdieren laag te houden.

Dossier: De wolf in Zwitserland: feiten, beleid en de grenzen van de jacht