Lobbyisten als rechters: dubbelrollen in het jachtwezen

Soms is een wandeling door het dorp een heerlijk rustgevende bezigheid. De vogels fluiten, de bomen ruisen, en ergens oefent iemand op de jachthoorn. Niet omdat hij het kan, maar omdat traditie nu eenmaal geen toonladder nodig heeft.

In een democratie zou het recht onpartijdig moeten zijn. Maar wat gebeurt er wanneer personen die actief lobbyen in het jachtonwezen als directeur, tegelijkertijd overheidsfuncties bekleden, bijvoorbeeld als vrederechter in het kanton Aargau? De zaak van de vereniging JagdSchweiz en haar vertegenwoordiger laat zien hoe zulke dubbelrollen kunnen uitgroeien tot een serieuze bedreiging voor de geloofwaardigheid van rechtspraak en geschillenbeslechting.

Wanneer iemand tegelijkertijd directeur is van een belangenvereniging (in dit geval de militante vereniging JagdSchweiz) en een openbaar ambt met quasi-rechterlijke functie bekleedt, kan er in principe sprake zijn van waargenomen of potentiële belangenconflicten.

Het gaat er niet om dat er een reëel conflict bestaat, maar dat mensen zich kunnen afvragen of beroepsmatige belangen en neutrale geschillenbeslechting volledig gescheiden blijven.

Een directeur van een vereniging vertegenwoordigt duidelijk omschreven belangen. Een vrederechter daarentegen hoort onpartijdig te zijn. Het ambt van vrederechter berust in sterke mate op het vertrouwen van de partijen. Elke sterke externe binding kan ter discussie worden gesteld, zelfs als de persoon objectief zuiver te werk gaat. Mochten er ooit zaken zijn die indirect jacht- of wildgerelateerde aspecten bevatten, dan zou de vraag naar onbevooroordeeldheid kunnen opkomen. Bij quasi-rechterlijke functies wordt doorgaans verwacht dat belangenconflicten worden vermeden of openbaar gemaakt.

Het betekent slechts dat de rollen van nature verschillende verwachtingen met zich meebrengen, waardoor waarnemers de combinatie opmerkelijk zouden kunnen vinden.

Wanneer in Zwitserland over jachtbeleid wordt gestreden, staan vaak twee werelden tegenover elkaar: een steeds bewuster wordend publiek dat ecologische en ethische vragen stelt, en belangenverenigingen die vechten voor het behoud van traditionele structuren. Het publiek volgt dan ook aandachtig wanneer vertegenwoordigers van dergelijke verenigingen tegelijkertijd openbare functies bekleden, met name functies met een bemiddelend of vertrouwenskarakter.

Op dit moment komt een algemener thema meer in de schijnwerpers te staan: hoe verenigbaar is het wanneer functionarissen van een belangenvereniging tegelijkertijd een quasi-rechterlijk ambt bekleden? En meer nog: waar ligt de grens tussen een legitieme dubbelrol en een wederrechtelijk of ontoelaatbaar belangenconflict?

In een miliciendemocratie zoals Zwitserland is het gebruikelijk dat burgers meerdere rollen tegelijk vervullen. Veel gemeentelijke besturen, commissies en bemiddelingsinstanties functioneren juist daarom.

Een dubbelrol wordt doorgaans als legitiem beschouwd wanneer aan de volgende voorwaarden wordt voldaan:

• Openbaarmaking van de beroepsmatige of verenigingsgebonden activiteit
• Geen directe inhoudelijke overlap tussen het ambt en de vereniging
• Vrijwillige terugtrekking (verschoning) in gevallen waarin een belangenconflict zou kunnen bestaan
• Geen instructiegebondenheid van het ambt ten opzichte van een vereniging
• Duidelijke wettelijke grondslagen die onverenigbaarheid uitsluiten

Zolang aan deze voorwaarden is voldaan, kan een milicien-politiek systeem pluralistisch functioneren.

Problematisch en soms wederrechtelijk wordt het wanneer:

• Een vereniging direct voordeel zou kunnen halen uit de rol van ambtsdrager
• Ambtelijke beslissingen belangenvertegenwoordigingen op ontoelaatbare wijze zouden kunnen beïnvloeden
• Er inhoudelijke nabijheid bestaat die de waargenomen of feitelijke onafhankelijkheid aantast
• Verschoningsregels niet worden nageleefd of zelfs helemaal niet duidelijk zijn gedefinieerd
• Het ambt een rechterachtige autoriteit uitoefent, waarbij volledige neutraliteit een basisvoorwaarde is

Juist rechterlijke en quasi-rechterlijke functies, zoals het ambt van vrederechter, moeten aan bijzonder hoge eisen voldoen. Het Zwitserse federale hooggerechtshof heeft in meerdere uitspraken vastgesteld dat alleen al de schijn van vooringenomenheid voldoende is om de onafhankelijkheid ter discussie te stellen.

En juist hier heeft David Clavadetscher, de nieuwe vrederechter in Zofingen, in het verleden niet alleen meermaals jammerlijk gefaald: «Storende medeburgers moeten “tot rust worden gebracht” en “van het toneel verdwijnen'. Zijn dagelijkse werk bij Sandona GmbH bestaat eruit de particuliere belangen van bepaalde verenigingen te vertegenwoordigen. Wie vroeger gecoördineerde campagnes steunde of meedroeg om afzonderlijke burgers "tot zwijgen te brengen", komt niet neutraal over. De gedocumenteerde wil om een criticus met juridische middelen te laten "verdwijnen" is moeilijk te verenigen met rechterlijke onafhankelijkheid. De schijn alleen al volstaat. De formulering dat meerdere aangiftes ertoe moeten dienen om iemand "van de kaart te vegen" doet twijfel rijzen over het doel van die strafaangiftes.
Dat is in strijd met het rechtsstaatbeginsel, dat voor rechters van centraal belang is.

Erfolg: Verband Jagd Schweiz verliert

Wie belangen vertegenwoordigt, mag gerust hacken, hetzen, eisen en tetteren, maar mag daarbij niet tegelijkertijd conflicten beslechten.

Waarom juist op het gebied van de jacht bijzondere gevoeligheid nodig is

De recreatieve jacht is een van de politiek en emotioneel meest geladen thema's van Zwitserland. Beslissingen rond wilde dieren raken biodiversiteit, ecologie, dierenwelzijn en landgebruik. Terreinen waarop machtige belangengroepen actief zijn.

Daarom wordt kritisch toegekeken wanneer:

• Lobbyorganisaties meewerken aan het vormgeven van publiek recht
• Vertegenwoordigers van dergelijke organisaties tegelijkertijd overheidsfuncties bekleden
• Standpunten van verenigingen nauw verweven zijn met politieke of juridische processen
• Natuurwetenschap versus jachttraditie
• Dierenwelzijn versus “populatiebeheer”
• Ecologie versus folklore
• Strategische communicatie versus “wij hebben gelijk, omdat we het altijd al zo gedaan hebben”

Alleen al de indruk dat een overheidsinstantie partijdig zou kunnen zijn, ondermijnt het vertrouwen in staatsstructuren. Voor een systeem dat bouwt op burgernabijheid en het militiebeginsel is dat bijzonder gevoelig.

Dubbele rollen zijn in het Zwitserse systeem niet per definitie problematisch. Maar wanneer een mandaat neutraliteit, bemiddelingsvermogen of rechterlijke afstand vereist, moet gelden: belangenbehartiging en rechtspraak mogen niet vermengd worden.

Om misbruik, vooringenomenheid of zelfs maar de schijn van ongeoorloofde beïnvloeding te voorkomen, is het volgende nodig:

• Strengere wettelijke onverenigbaarheidsregels
• Duidelijke wrakingsbepalingen
• Proactieve transparantie
• Officiële instanties die dubbele rollen systematisch controleren

Het vertrouwenskrediet van de bevolking is niet onuitputtelijk, vooral niet op terreinen waar machtige verenigingen actief zijn. Een modern rechtsbesef vereist daarom dat bemiddelingsinstanties vrij blijven van verwevenheden die twijfel doen rijzen over hun onafhankelijkheid.

Waarom het ambt van vrederechter in het kanton Aargau grondiger onderzoek behoeft

In het kanton Aargau staat momenteel een fundamentele staatsrechtelijke waarde onder druk: de onafhankelijkheid van overheidsfuncties in combinatie met verenigingsactiviteiten, met name in de jachtkritische context. Wanneer bijvoorbeeld topvertegenwoordigers van belangenverenigingen, onder meer binnen het jachtwezen, tegelijkertijd het ambt van vrederechter in het kanton Aargau bekleden of gaan bekleden, rijst de vraag: waar eindigt de legitieme miliciefunctie en waar begint de onverenigbaarheid van belangen?

Eisen van IG Wild beim Wild voor meer duidelijkheid en kwaliteit

1. Duidelijke definitie van onverenigbaarheden
   Het kanton zou moeten onderzoeken of de bestaande normen toereikend zijn. Bijvoorbeeld: iemand die beroepsmatig betrokken is bij de aansturing van jachtverenigingen, zou eventueel uitgesloten moeten worden van ambten waarin recht wordt gesproken of bemiddeld.
2. Plicht tot openheid en verschoning
   Elke persoon met zowel een verenigingsactiviteit als een overheidsambt zou een openbare verklaring moeten afleggen over in welke gevallen hij of zij zich verschoont. Ook zou gedocumenteerd moeten worden dat in dergelijke conflictgevallen daadwerkelijk verschoning heeft plaatsgevonden.
3. Instelling van een onafhankelijk toezichthoudend orgaan
   Niet alleen bij grote rechtbanken, maar ook bij miliciambten zoals vrederechterfuncties zou een instantie moeten toezien op de naleving van regels rond onverenigbaarheid en verschoning.
4. Bewustmaking van het publiek
   Burgers zouden moeten weten wie hun vrederechter is en welke nevenactiviteiten hij of zij uitoefent. Daarvoor is transparantie nodig.

In het kanton Aargau geldt: het ambt van vrederechter is geen louter formeel ereambt, het oefent overheidsfuncties uit. En juist daarom mag men niet uit het oog verliezen: wanneer dezelfde persoon tegelijkertijd een lobbyfunctie vervult, is dat misschien niet verboden, maar het roept wel belangrijke vragen op over onafhankelijkheid, vertrouwen en democratische legitimiteit.

In een tijd waarin jachtkritische stemmen aanmerkelijk luider worden, zou het fataal zijn als juist bij de zogenaamde kleine “militie-ambten” de normen voor neutraliteit en wraking minder streng zouden zijn dan bij grote rechtbanken. De tijd is rijp voor duidelijke regels en transparante openbaarmaking.

Jachtkritische achtergronden – de vereniging en haar methoden

Al de kritische berichtgeving van de belangenorganisatie IG Wild beim Wild maakte duidelijk hoe de vereniging Jagd Schweiz opereert:

• De vereniging werd in een rechtszaak in Bellinzona veroordeeld wegens haar optreden tegen IG Wild beim Wild, of verloor daardoor op zijn minst aan reputatie en legitimiteit.
• De kritiek richt zich op een cultuur van intimidatie, propaganda, geweld, dierenmishandeling en het doordrukken van belangen ten koste van wilde dieren en het milieu.
• Wanneer vertegenwoordigers van zulke verenigingen tegelijkertijd openbare ambten uitoefenen, bijvoorbeeld als vredesrechter, dan verandert de milicie-functie snel in een machtspositie met directe invloed op conflicten die ook jachtkritische thema's kunnen betreffen.

Het is een beeld dat verontrust: terwijl jachtverenigingen al jaren met alle macht politieke invloed veiligstellen, het wilddierenbeleid bepalen en publieke debatten manipuleren, bekleden enkele van hun topvertegenwoordigers tegelijkertijd functies die eigenlijk neutraliteit, evenwicht en een rechterlijke afstand vereisen. In het kanton Thurgau deed zich onlangs een vergelijkbaar geval voor.

Vorbestrafter Hobby-Jäger verpasst Wahl ans Thurgauer Verwaltungsgericht

In het kanton Aargau betreft dit vooral het ambt van vredesrechter, een positie die in de miliciendemocratie veel vertrouwen geniet. Of beter gezegd: zou moeten genieten.

Want wat gebeurt er wanneer een belangenvertegenwoordiging die in jachtkritische debatten regelmatig onder vuur ligt, tegelijkertijd mensen aanstelt die juridische conflicten moeten beslechten? Er ontstaat het gevoel van een systeem waarin de bewakers van het recht en de verdedigers van eigen belangen te dicht bij elkaar staan.

Een vereniging in tegenwind en een democratie onder stresstest

De recreatieve jacht is een van de meest emotionele en politiek geladen thema's van Zwitserland. Verenigingen die daarin actief zijn, staan vaak onder kruisvuur van kritiek en tegenkritiek, zo ook de militante vereniging Jagd Schweiz. De Zwitserse Dierenbescherming (STS) heeft ieder contact met deze gewelddadigen verbroken.

In publiek toegankelijke bronnen en journalistieke bijdragen is de vereniging herhaaldelijk een confronterende communicatiestijl verweten. Kritische stemmen melden dat jachtorganisaties in politieke en mediale geschillen soms naar harde, oneerlijke middelen grijpen.

• Dramatiseren
• Lastergebrul
• Intimidaties
• Bedreigingen
• Geweld
• Leugens
• Kalmering
• Onderdrukking van kritiek
• Rechtsmisbruik
• Mediageloei bij volle maan
• En natuurlijk de dagelijkse portie “Wij zijn de laatsten die de natuur echt begrijpen!”

Zulke beschuldigingen, hoe men ze ook beoordeelt, illustreren een fundamenteel probleem: een belangenvereniging behartigt belangen. Een vrederechter moet vrede stichten. Dat zijn twee rollen die niet zomaar logisch botsen, maar fundamenteel verschillende culturen, doelen en waarden vertegenwoordigen.

Het gaat hier niet om tegenstand tegen de jacht, het gaat om democratie. Om de vraag hoeveel nabijheid tussen lobby en rechtspraak we willen tolereren.

En om het feit dat degenen die belangen vertegenwoordigen, niet tegelijkertijd degenen zouden moeten zijn die over conflicten oordelen. Want een democratie die dubbele rollen niet serieus neemt, neemt zichzelf niet serieus.

Het jachtonwezen behoort tot de meest conflictgevoelige beleidsterreinen die er zijn. Daar botsen wereldbeelden, niet alleen meningen.

En juist in deze mengeling zouden vertegenwoordigers van dergelijke belangenfalanxen plotseling in rechterachtige rollen moeten overstappen?

Politiek gezien is dat ongeveer even geloofwaardig als een jachthoorn die “Imagine” van John Lennon speelt.

Democratie functioneert alleen wanneer taken zuiver gescheiden zijn: wie politiek strijdt, zou niet tegelijkertijd conflicten mogen beslechten. Wie belangen vertegenwoordigt, zou niet mogen oordelen. Wie belangengestuurde macht uitoefent, zou niet mogen doen alsof hij neutraal is.

Volgens IG Wild beim Wild zijn er voor hobby jagers jaarlijkse medisch-psychologische geschiktheidskeuringen naar Nederlands voorbeeld nodig, alsook een bindende leeftijdsgrens. De grootste leeftijdsgroep onder recreatieve jagers is tegenwoordig 65+. In deze groep nemen leeftijdsgebonden beperkingen zoals afnemend gezichtsvermogen, vertraagde reactietijden, concentratiezwakte en cognitieve tekorten statistisch duidelijk toe. Tegelijkertijd tonen ongevalanalyses aan dat het aantal ernstige jachtongevallen met gewonden en doden vanaf de middelbare leeftijd significant stijgt.

De regelmatige berichten over jachtongevallen, dodelijke fouten en misbruik van jachtwapens tonen een structureel probleem aan. Het privébezit en gebruik van dodelijke vuurwapens voor vrijetijdsdoeleinden onttrekt zich grotendeels aan continue controle. Vanuit het perspectief van IG Wild beim Wild is dit niet langer verantwoord. Een praktijk die berust op vrijwillig doden en tegelijk aanzienlijke risico's voor mens en dier met zich meebrengt, verliest haar maatschappelijke legitimiteit.

Hobby Jacht berust bovendien op speciesisme. Speciesisme beschrijft de systematische minachting van niet-menselijke dieren enkel op basis van hun soort. Het is vergelijkbaar met racisme of seksisme en is noch cultureel noch ethisch te rechtvaardigen. Traditie vervangt geen morele toetsing.

Juist op het gebied van recreatieve jacht is kritische toetsing onmisbaar. Nauwelijks een ander terrein wordt zo sterk gekenmerkt door verhullende verhalen, halve waarheden en gerichte desinformatie. Waar geweld genormaliseerd wordt, dienen narratieven vaak ter rechtvaardiging. Transparantie, controleerbare feiten en een open maatschappelijk debat zijn daarom onmisbaar.