Studie: slaappositie wordt bepaald door lichaamsgrootte

Koeien liggen altijd in borstligging, om hun spijsvertering niet te onderbreken. Knaagdieren rusten ook zittend uit, reuzenkangoeroes soms ook op hun rug. Een team van de UZH heeft de rusthoudingen van zoogdieren onderzocht. Hoe groter een dier, hoe zeldzamer het gaat liggen – en als het dat toch doet, dan eerder op de zij. Maar er zijn uitzonderingen.

Waarom zie je koeien in de wei nooit op hun zij liggen? Bij herkauwers zoals koeien, schapen, antilopen, herten of giraffen worden in de maag de voedseldelen die nog een keer gekauwd moeten worden met behulp van de zwaartekracht uitgesorteerd. Opdat dit te allen tijde probleemloos functioneert, moet de maag zowel staand als liggend dezelfde positie ten opzichte van de zwaartekracht hebben. Dat is de reden waarom koeien altijd op hun borst rusten en zich vrijwel nooit op hun zij leggen. Daarom wordt vermoed dat dieren die niet op dezelfde manier verteren, zich eerder op hun zij kunnen leggen. Om het verband tussen het spijsverteringssysteem en de rustpositie nauwkeuriger te onderzoeken, observeerden onderzoekers van de Universiteit van Zürich 250 zoogdieren in dierentuinen tijdens meer dan 30.000 rustperiodes.

Grote dieren rusten staand of op hun zij

Ze ontdekten dat hun vermoeden niet helemaal klopte: naast andere factoren beïnvloedt de lichaamsgrootte de rustpositie van de dieren meer dan het type spijsvertering. Kleine dieren met korte poten blijven lang op hun borst liggen – hun lichaamsvorm is daar ideaal voor. Zo bijvoorbeeld de klipdassen uit Afrika, die aan cavia's doen denken. «Hoe kleiner de afstand tussen het midden van het lichaam en de grond, des te eerder gaan de dieren liggen», zegt prof. Marcus Clauss van de Klinik für Zoo-, Heim- und Wildtiere van de UZH. Hoe groter de dieren zijn, des te vaker gaan ze helemaal op hun zij liggen, wat voor massieve dieren comfortabeler is voor de poten.

Maar er zijn uitzonderingen: grote dieren rusten ook staand. Paarden doen dit veel vaker dan hun naaste verwanten, de tapirs of neushoorns. Daarbij “vergrendelen” ze in stand met hun knieschijf een van hun achterpoten, zonder daarvoor de spieren te hoeven aanspannen. Kameelachtigen zoals lama's of dromedarissen braken, net als de herkauwers, een deel van de maaginhoud weer op; anders dan koeien kunnen ze zich echter soms wel op hun zij leggen en hun spijsverteringsmechanisme kortstondig onderbreken.

Olifanten liggen op hun zij

Van alle planteneters liggen olifanten het vaakst op hun zij. Worden ze echter ouder en kunnen ze niet meer zo goed opstaan, dan vermijden ze het om te gaan liggen. «Daarom is het belangrijk om olifanten in de dierentuin heuvels van zand ter beschikking te stellen. Als ze lichtjes schuin liggen, komen ook oude dieren veel gemakkelijker weer overeind", legt Christian Schiffmann uit, de olifantenspecialist in het team van onderzoekers. Hebben de dieren deze mogelijkheid niet, dan leunen ze vaker tegen muren, palen of boomstammen.

Nijlpaarden daarentegen lijken tot op hoge leeftijd beweeglijk te blijven en gaan op hun zij liggen. Knaagdieren nemen ook graag eens zittend een pauze. Als enige onderzochte diersoort rusten reuzenkangoeroes soms ook op hun rug uit.