Marmot Zwitserland: ijstijdrelict en massa-afschot

De alpenmarmot is een overlevingskunstenaar uit de ijstijd en het op twee na grootste knaagdier van Europa. Hij leeft in familieverbanden, houdt tot zeven maanden winterslaap en waarschuwt zijn kolonie met schelle fluittonen voor gevaar. Toeristen zijn er dol op. De recreatieve jagers schieten er duizenden af: alleen al in het kanton Graubünden worden jaarlijks 3’000 tot 6’000 marmotten geschoten. In heel Zwitserland gaat het om zo'n 5’000 tot 8’000 dieren. De klimaatverandering treft de hooggebergtebewoner al meetbaar. Toch mag iedere recreatieve jager tijdens de hoogjacht tot acht marmotten schieten, met een speciale vergunning zelfs nog eens 20.

Steekbrief

De alpenmarmot (Marmota marmota), in Zwitserland ook «Mungg» of «Murmunda» genoemd, behoort tot de familie van de eekhoorns (Sciuridae) en is na de bever en het stekelvarken het op twee na grootste knaagdier van Europa. Hij bereikt een lichaamslengte van 40 tot 60 centimeter (zonder staart) en een gewicht van 3 tot 8 kilogram, waarbij het gewicht tussen zomer en winter tot wel 50 procent varieert. In de herfst, voor de winterslaap, wegen volwassen dieren het meest. De vacht is aan de bovenzijde grijsbruin tot geelbruin, de onderzijde is lichter. De marmot heeft krachtige graafpoten, korte oren en grote, donkere ogen.

Biologie en sociale structuur

De marmot is een van de meest sociale knaagdieren van de Alpen. Hij leeft in familieverbanden van tot wel 20 individuen, bestaande uit een dominant ouderpaar, de jongen van het lopende jaar en de nakomelingen van voorgaande jaren (Wikipedia, alpenmarmot). De jongen worden pas in het derde jaar geslachtsrijp en blijven tot dan, soms ook langer, in het familieverband. Deze samenhang heeft een levensbelangrijke reden: tijdens de winterslaap warmen de familieleden elkaar, wat het energieverbruik verlaagt en de overlevingskans verhoogt. Eenlingen of kleine groepen hebben duidelijk lagere overlevingskansen.

Marmotten zijn uitsluitend overdag actief. Ze kunnen 's nachts niet zien en zijn daarom voor het zoeken naar voedsel aangewezen op de uren met daglicht. Bij gevaar waarschuwen ze hun kolonie met een doordringend gefluit. Bij gevaar uit de lucht (steenarend) klinkt een enkele, lange fluittoon; bij gevaar vanaf de grond (vos, mens) een reeks korte fluittonen (Wikipedia, alpenmarmot).

De winterslaap: zes tot zeven maanden op een laag pitje

De winterslaap van de marmot is een van de extreme fysiologische prestaties onder de Europese zoogdieren. Van eind september tot maart of april verblijven de dieren in hun tot zeven meter diepe winterholen. De lichaamstemperatuur daalt van 39 naar ongeveer 7 graden Celsius, de hartslag valt van 100 naar 2 à 3 slagen per minuut, en de adempauzes rekken zich uit tot enkele minuten (SAC, Fatale Siesta). De dieren verliezen in deze periode tot 50 procent van hun lichaamsgewicht. Voordat ze in slaap vallen, sluiten ze van binnenuit alle toegangen tot hun hol af met aarde, stenen en nestmateriaal.

Deze overlevingsstrategie werkt alleen als de dieren in de zomer voldoende vetreserves kunnen aanleggen. Juist hier wordt de klimaatverandering een probleem.

Voedsel

Marmotten zijn vrijwel uitsluitend vegetariërs. Ze eten grassen, kruiden, bloemen, bladeren, wortels en zaden. Voorkeursvoedselplanten zijn alpenklaver (Trifolium alpinum) en alpenmuts (Ligusticum mutellina), die bijzonder rijk zijn aan omega-6-vetzuren. Professor Walter Arnold van de Vetmeduni Wenen heeft aangetoond dat marmotten uit deze planten een speciaal opslagvet vormen, dat hen toelaat tijdens de winterslaap lagere lichaamstemperaturen te verdragen en minder gewicht te verliezen (SAC, Fatale Siesta). Per dag moeten ze ongeveer 500 gram voedsel opnemen, ongeveer 10 procent van hun lichaamsgewicht. Het tijdvenster daarvoor is kort: slechts vijf maanden per jaar zijn beschikbaar voor de voedselopname.

Leefgebied: Een hooggebergte onder druk

IJstijdrelict in een krimpend habitat

De marmot is een typisch ijstijdrelict. Tijdens het pleistoceen bewoonde hij het Europese laagland. Met de opwarming na de laatste ijstijd trok hij zich terug in de hooggelegen gebieden van de Alpen. Vandaag leeft hij op alpenweiden tussen ongeveer 1’400 en 3’000 meter hoogte, ten minste 400 meter boven de boomgrens (SAC, Fatale Siesta; Wikipedia). In het kanton Graubünden, het belangrijkste leefgebied van de marmot in Zwitserland, is ongeveer 3’000 vierkante kilometer alpenweide beschikbaar (Südostschweiz, 2017).

De klimaatverandering als existentiële bedreiging

Der Klimawandel trifft das Murmeltier auf doppelte Weise. Erstens: Sommerhitze. Murmeltiere haben keine Schweissdrüsen und geraten bereits bei Temperaturen ab 20 Grad Celsius in Hitzestress (SAC, Fatale Siesta; Spektrum der Wissenschaft, 2024). An heissen Tagen bleiben sie immer länger in ihren kühlen Bauen, was die verfügbare Fresszeit verkürzt. Die Folge: geringere Fettreserven vor dem Winterschlaf. Weniger Fett bedeutet ein höheres Risiko, den sechsmonatigen Winterschlaf nicht zu überleben.

Zweitens: fehlende Schneeisolation. Die Schneefallperiode in den Alpen hat sich verschoben. Früher war eine geschlossene Schneedecke ab November die Regel. Heute bleibt der Boden oft bis zum Jahreswechsel schneefrei. Boden ohne isolierende Schneedecke kühlt rascher aus. Die Murmeltiere im tiefen Winterschlaf müssen dann mehr Körperwärme produzieren, was zusätzliche Energie und Fettreserven kostet (Spektrum der Wissenschaft, 2024; Der Pragmaticus, 2024).

Professor Walter Arnold, der Murmeltiere im Avers (GR) seit Jahren untersucht, hat festgestellt, dass die Tiere hitzebedingt vor dem Winterschlaf immer weniger Fettreserven anlegen (SAC, Fatale Siesta). Der Österreichische Tierschutzverein warnt: «Alpenmurmeltiere können sich immer schlechter an Umweltveränderungen anpassen. Ein Tier, das bereits ums Überleben kämpft, darf nicht zusätzlich unter Freizeitjagd leiden» (Österreichischer Tierschutzverein, 2026).

Studien der Vetmeduni Wien zeigen zudem, dass das Alpenmurmeltier als Eiszeitrelikt eine sehr geringe genetische Vielfalt aufweist. Isolierte Populationen sind anfälliger für Krankheiten und können sich schlechter an Umweltveränderungen anpassen (Tierschutzverein Österreich, 2026).

Mehr dazu: Dossier: Jagd und Biodiversität

Die Bejagung: Massenabschuss als Tradition

Rechtliche Lage

Das Murmeltier ist nach dem Bundesgesetz über die Jagd (JSG, Art. 5 Abs. 1) eine jagdbare Art. Es wird hauptsächlich während der Hochjagd in den Patentjagd-Kantonen bejagt. Die Schonzeit erstreckt sich in den meisten Kantonen auf die Wintermonate und die Fortpflanzungszeit. In Graubünden darf jede Hobby-Jägerin und jeder Hobby-Jäger während der 21-tägigen Hochjagd 8 Murmeltiere erlegen. Mit einer Spezialbewilligung, die bei hohem Bestand lokal erteilt wird, kommen weitere 20 Tiere hinzu (Südostschweiz, 2017). In Deutschland ist das Murmeltier zwar jagdbar, hat aber eine ganzjährige Schonzeit und wird faktisch nicht bejagt.

Die Dimension des Abschusses

De afschotcijfers van de marmot in Zwitserland zijn buitengewoon hoog. BirdLife Schweiz noemde voor één jaar 5’735 geschoten marmotten en becommentarieerde: «Waarom 5’735 marmotten worden geschoten, is moeilijk te begrijpen» (BirdLife Schweiz, jachtstatistiek). Volgens Wikipedia lag het landelijke afschot in 2009 op 8’300 dieren en daalde tot 2015 naar 5’100. Het grootste aandeel (72 procent) komt voor rekening van het kanton Graubünden met jaarlijks ongeveer 4’300 geschoten dieren (Wikipedia, Alpenmarmot). Daar komen nog ongeveer 500 dieren bij die alleen al in Graubünden door de wildhoede worden geschoten (Südostschweiz, 2017). In Wallis worden jaarlijks ongeveer 600 marmotten geschoten.

In oorlogstijden werden in Graubünden tot 12’000 marmotten per jaar geschoten. Deze historische dimensie laat zien dat de marmottenjacht haar oorsprong vindt in de voedselvoorziening in tijden van nood. Die tijden van nood zijn voorbij. Tegenwoordig wordt op de marmot gejaagd uit traditie en als vrijetijdsvermaak.

Geen redelijke grond

De marmot veroorzaakt in strikte zin geen wildschade aan landbouwgewassen. Ze leeft boven de boomgrens, waar noch akkerbouw noch fruitteelt plaatsvindt. Het enige regelmatig genoemde conflict betreft alpenweiden: lammeren kunnen in marmottenholen vallen en hun poten breken, boeren struikelen over de gaten. In Wallis zijn afzonderlijke gevallen gedocumenteerd waarin landbouwers marmottenholen uitrookten en dichtgooiden (Südostschweiz, 2017). Deze conflicten zijn reëel, maar plaatselijk begrensd en met eenvoudige maatregelen (markering van de holen, omheining van kritieke plekken) op te lossen.

Dat jaarlijks duizenden marmotten worden geschoten omdat er af en toe lammeren in holen vallen, is onevenredig. De marmottenjacht is geen schadepreventie, maar folklorejacht in het hooggebergte, vergelijkbaar met de jacht op sneeuwhazen en sneeuwhoenders.

Meer hierover: Dossier: jachtmythes

Ecologische betekenis: sleutelsoort van de alpine ecosystemen

Voedselbron voor de steenarend

De marmot is de belangrijkste prooisoort van de steenarend in de Alpen. Een enkel steenarendpaar slaat tijdens het broedseizoen tot 70 marmotten; deze maken tot 80 procent van de prooi uit (Wikipedia, Alpenmarmot). Zonder marmotten zou de steenarend in grote delen van de Alpen niet levensvatbaar zijn. Ook de raaf, de boommarter en de rode vos buiten jonge dieren. De marmot is daarmee een sleutelsoort die een hele keten van predators in het alpine ecosysteem voedt.

Ecosysteem-ingenieur

De graafactiviteit van de marmot heeft verstrekkende gevolgen voor het alpine landschap. Zijn uitgestrekte burchten beluchten de bodem, bevorderen de menging van bodemlagen en creëren microhabitats voor insecten, reptielen en planten. De uitworp uit de burchten vormt kleine heuvels, die dienen als warmtebuffer en kiemplaats voor pionierplanten. Verlaten burchten worden door andere soorten als schuilplaats gebruikt. De marmot is daarmee een ecosysteem-ingenieur, wiens activiteit de alpine biodiversiteit bevordert.

Wat zou moeten veranderen

Drastische reductie van de afschotcijfers: Jaarlijks 5’000 tot 8’000 marmotten schieten is gezien de toenemende klimaatdruk niet te rechtvaardigen. De afschotquota per vergunning (8 dieren plus 20 met speciale toestemming) zijn wildbiologisch niet onderbouwd. De kantons moeten de afschotcontingenten drastisch verlagen en de speciale toestemmingen afschaffen.
Wetenschappelijk onderbouwde monitoring: Er zijn geen betrouwbare cijfers over de totale populatie van de marmot in Zwitserland. De recreatieve jagers schieten uit een «ongedefinieerde populatie» (Südostschweiz, 2017). Een nationale monitoring op basis van gestandaardiseerde burchttellingen is een voorwaarde voor elke serieuze jachtplanning.
Inachtneming van de klimaatverandering in de jachtplanning: De afschotplannen moeten rekening houden met de toenemende klimaatstress. Als een soort door hittestress, verkorte voedingstijden en verminderde vetreserves al onder druk staat, mag ze niet bovendien door massa-afschot worden gedecimeerd.
Bescherming van de alpenweiden tegen verbossing: De verbossing van verlaten alpenweiden vermindert de leefruimte van de marmot. De alpine weidebouw moet behouden en bevorderd worden, niet alleen om landbouwkundige, maar ook om natuurbeschermingsredenen.
Beperking van de recreatieve verstoring: Wandelaars die marmotten verstoren, verkorten hun voedseltijd en verminderen hun vetreserves. Wildrustgebieden in de kerngebieden van marmotten, gecombineerd met een aanlijnplicht voor honden en padengeboden, zijn dringend nodig.
Verbod op marmottenjachtreizen als vrijetijdsaanbod: In Oostenrijk worden georganiseerde marmottenjachtreizen als belevenisaanbod vermarkt. De Oostenrijkse dierenbeschermingsvereniging acht dit «niet verantwoord». In Zwitserland mag een dergelijke commercialisering van het doden van wilde dieren geen voet aan de grond krijgen.

Argumentatie

«De marmot is niet bedreigd en kan daarom bejaagd worden.» Het feit dat een soort momenteel niet op de Rode Lijst staat, betekent niet dat de bejaging ervan zinvol of noodzakelijk is. De klimaatverandering treft de marmot meetbaar: verminderde vetreserves, verkorte voedseltijden, verslechterde sneeuwisolatie in de winter. Studies van de Vetmeduni Wenen tonen een geringe genetische diversiteit aan, die het aanpassingsvermogen beperkt. Dat de Rode Lijst de marmot (nog) niet als bedreigd inschaalt, ligt aan het ontbreken van actuele bestandsgegevens, niet aan een gegarandeerde populatiestabiliteit.

«De marmottenjacht heeft in Graubünden traditie.» Traditie is geen argument voor massa-afschot. In oorlogstijd werden 12’000 marmotten per jaar geschoten, omdat de bevolking voedsel nodig had. Deze noodsituatie bestaat al meer dan 80 jaar niet meer. Vandaag worden duizenden marmotten geschoten omdat de contingenten het toelaten. BirdLife Zwitserland vraagt terecht: «Waarom worden 5’735 marmotten geschoten?» Het antwoord is: omdat het kan, niet omdat het moet.

«Marmotten richten schade aan op alpenweiden, omdat lammeren in de holen vallen.» Geïsoleerde incidenten rechtvaardigen geen massa-afschot van duizenden dieren over hele regio's heen. De betrokken plaatsen kunnen gemarkeerd, omheind of gemeden worden. De marmot leeft sinds de ijstijd op alpenweiden, lang voordat er schapen graasden. Zijn graafrecht is ouder dan elke alpenlandbouw.

«Marmotten zijn talrijk, een afschot van 5’000 tot 8’000 dieren schaadt het bestand niet.» Niemand weet hoe groot de populatie werkelijk is. De kantonale jachtbeheerder van Graubünden spreekt zelf van een «ongedefinieerde populatie». Een afschot van deze omvang zonder populatiecijfers is geen duurzaam wildbeheer, maar een blindevlucht. Daar komt nog bij dat de klimaatverandering de sterfte tijdens de winterslaap verhoogt en de voortplantingssnelheid verlaagt, wat de cumulatieve effecten van de bejaging versterkt.

«De marmot wordt als wildvlees verwerkt, het afschot heeft dus een doel.» De verwerking als wildvlees vindt bij een klein deel van de afschoten plaats, maar verandert niets aan het ontbreken van de wildbiologische noodzaak van de massale onttrekking. Het afschieten van een dier wordt niet gerechtvaardigd doordat men het vervolgens opeet. De redelijke grond moet vóór het afschot bestaan, niet erna.

Quicklinks

Artikelen op Wild beim Wild:

Gerelateerde dossiers

Bronvermeldingen

Federale jachtstatistiek, BAFU/Wildtier Schweiz: http://www.jagdstatistik.ch (afschotgegevens marmot)
Wikipedia: Alpenmarmot (Marmota marmota)
BirdLife Schweiz: De actuele jachtstatistiek en de herziene jachtwet (birdlife.ch)
Südostschweiz (2017): Per jaar schieten Bündners 3’000 tot 6’000 marmotten
SAC Schweizer Alpen-Club: Fatale siësta, marmotten en klimaatverandering (sac-cas.ch)
Spektrum der Wissenschaft (2024): Door de klimaatverandering wordt het de marmotten te heet
Der Pragmaticus (2024): De laatste zomers van de marmotten
Österreichischer Tierschutzverein (2026): De Alpenmarmot, een stille overlevingskunstenaar
Arnold, W. et al.: Forschungsinstitut für Wildtierkunde und Ökologie, Vetmeduni Wien (langetermijnstudies marmot Avers/GR)
EU-onderzoeksproject ARC (2016): Adaptive responses to climate change, 22-jarige studie aan marmotten
Stadtwildtiere Deutschland: Soortportret Alpenmarmot
Federale wet over de jacht en de bescherming van in het wild levende zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)

Onze aanspraak

De marmot is het dier dat de Alpen tot leven brengt. Zijn gefluit hoort bij de klankwereld van het hooggebergte zoals het luiden van de koeienbellen. Hij is toeristische attractie, ansichtkaartmotief en sympathiedrager. Tegelijkertijd wordt hij in Zwitserland met duizenden geschoten, jaar na jaar, zonder dat het publiek er notitie van neemt. In het kanton Graubünden mag een enkele hobbyjaagster of een enkele recreatieve jager tot 28 marmotten per jachtseizoen schieten. Deze contingenten stammen uit een tijd waarin marmotten dienden voor de voedselvoorziening. Vandaag zijn ze het relict van een folklorejacht die noch wildbiologisch noch ethisch gerechtvaardigd is. De klimaatverandering treft de marmot reeds meetbaar. De hitte verkort zijn vreettijd, de ontbrekende sneeuwisolatie brengt zijn winterslaap in gevaar, de genetische verarming vermindert zijn aanpassingsvermogen. In deze situatie duizenden dieren per jaar te schieten, uit een populatie die niemand telt, is het tegendeel van wildbeheer. Het is verspilling van hulpbronnen, vermomd als traditie. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt wanneer nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen dat vereisen.

Meer over het thema recreatieve jacht: In ons Dossier over de jacht bundelen we factchecks, analyses en achtergrondrapporten.