Wapenwedloop: seksuele conflicten bij eenden

Tot nu toe gold bij eenden (Anatidae) de aanname: «grote penis, gedwongen paring, grote eieren». Een recente studie onder leiding van het Konrad-Lorenz-Institut voor Vergelijkend Gedragsonderzoek van de Veterinärmedizinische Universität Wien heeft deze wapenwedloophypothese nu kunnen weerleggen.

Volgens de studie lijkt eerder het tegenovergestelde het geval te zijn: penislengte en eigrootte correleren negatief, oftewel: hoe groter de penis van de woerd, hoe kleiner de eendeneieren. Dit wijst erop dat de evolutionaire wapenwedloop, met gedwongen paringen aan de ene kant en anatomische tegenmaatregelen aan de andere, bij eenden niet onbeperkt kan doorgaan.

Eenden: vaginale paring in plaats van cloaca-kus

Bij de meeste vogels bestaat de paring uit een cloaca-kus. Daarbij drukken mannetje en vrouwtje hun gemeenschappelijke lichaamsopening voor urine, darm en voortplanting tegen elkaar aan, waardoor de zaadcellen in de cloaca van het vrouwtje terechtkomen. Bij eenden is dat anders: de woerd bestijgt het vrouwtje en drukt het onder water. Wat je niet ziet: anders dan bij de meeste andere vogels wordt tijdens de paring een penis uit de cloaca gestulpt. Nog een groot verschil: deze paringen zijn niet zelden gedwongen en leiden bij de vrouwtjes vaak tot ernstige complicaties, tot en met de dood, bijvoorbeeld door verdrinking.

Wetenschappelijk worden deze gedwongen paringen verklaard als een openlijk seksueel conflict en een evolutionaire wapenwedloop tussen de seksen. Zo hebben vrouwtjes als afweermaatregel bijvoorbeeld windingen in het vrouwelijke geslachtskanaal die met de wijzers van de klok mee draaien, terwijl de windingen aan de penis van de woerd juist tegen de wijzers van de klok in draaien.

Wapenwedloop tussen de seksen

Dankzij een grotere dataset dan in eerdere studies konden de onderzoekers het verband testen tussen penisgrootte, gedwongen paringen en de grootte van de gelegde eieren. De resultaten spreken eerdere aannames tegen, zo legt Hans Winkler van het Konrad-Lorenz-Institut voor Vergelijkend Gedragsonderzoek van de Vetmeduni Wenen uit: «De resultaten van onze studie dwingen ons de bestaande hypothese te verwerpen, omdat de eigrootte negatief correleert met de lengte van de kurkentrekkerachtig gewonden penissen en het aantal vaginale spiralen. Het duidelijke compromis tussen eigrootte en de morfologische afweer van de vrouwtjes, de tegengesteld gewonden vaginale kanalen, is vooral bij monogame soorten sterk.» De wapenwedloop met grote eendenpenissen en de daarmee gepaard gaande gedwongen paringen en vaginale spiralen kan dus niet onbeperkt escaleren. Over het geheel genomen veronderstellen de onderzoekers dat er factoren bestaan die een ondergrens voor de eigrootte bepalen. Daardoor beperken ze ook de morfologische afweer van de vrouwtjes (het aantal vaginale spiralen neemt toe naarmate de gemiddelde eendenpenis langer is) en daarmee de wapenwedloop tussen de seksen.

Boeiend onderzoeksgebied

Veel aspecten van de voortplantingsbiologie van watervogels zijn vanwege hun commerciële waarde goed onderzocht. Toch blijven belangrijke details onduidelijk. Zo is er nog veel werk nodig om de morfologie, de afweer en de selectiemechanismen van vrouwtjes beter te begrijpen. «We kunnen rekenen op tal van verrassende inzichten wanneer er meer details bekend worden over het gedrag van andere watervogelsoorten in het wild. We gaan er in het bijzonder van uit dat studies naar de gedragsecologie van watervogels spannende resultaten en inzichten blijven opleveren over de evolutionaire dynamiek van seksuele conflicten», legt Hans Winkler uit over het onderzoek dat zojuist is verschenen in het tijdschrift «Journal of Avian Biology», met als eerste auteur Bernd Leisler van het Max-Planck-Institut voor Ornithologie in Radolfzell, Duitsland.

Waarom accepteren vrouwtjes gedwongen paringen?

Als verdere afweermaatregel tegen gedwongen paringen zouden vrouwtjes bovendien eieren die uit zo'n paring zijn voortgekomen kunnen opgeven en niet uitbroeden. Dat is echter niet het geval. Waarom ze hun legsel niet opgeven, verklaarde de wetenschap (Briskie en Montgomerie 1997, 2007) tot nu toe als volgt: vrouwtjes die in verhouding tot hun lichaamsmassa grote en dus «kostbare» eieren produceren, zijn niet geneigd hun «investering» – dus een groot ei – op te geven, zelfs als ze het slachtoffer waren van een gedwongen paring. Vanuit evolutionair oogpunt zou dit mannetjes als het ware uitnodigen om grote penissen te blijven ontwikkelen en gedwongen paringen in stand te houden. Een aanname die door de nu voorliggende studie is weerlegd. Meer over de fascinerende Biodiversiteit van het dierenrijk vind je op wildbeimwild.com.