Vleermuizen voelen zich thuis in Zürich

Door Zürich fladderen 's nachts meer vleermuizen dan door Parijs of Antwerpen.

Dat blijkt uit een nieuwe studie onder leiding van het Eidgenössische Forschungsanstalt für Wald, Schnee und Landschaft WSL (het Zwitserse federale onderzoeksinstituut voor bos, sneeuw en landschap) naar de diversiteit van nachtactieve dieren zoals insecten of vleermuizen in steden. Ze laat zien dat de onderlinge verbinding van groene ruimtes en het terugdringen van lichtvervuiling noodzakelijk zijn om deze diversiteit te bevorderen.

In de stad Zürich gedijt in internationaal perspectief een grote diversiteit aan nachtactieve insecten en vleermuizen – dankzij de nabijheid van bossen en andere groene ruimtes.

In het kader van een Europees onderzoeksprogramma dat in zeven steden werd uitgevoerd, onderzocht het onderzoeksteam al eerder het voorkomen van wilde bijen. Het doel van dit project, BioVEINS genaamd, is om het belang van stedelijke groene ruimtes voor de biodiversiteit te onderzoeken. In vergelijking met dagactieve organismen is er relatief weinig bekend over de relatie tussen nachtactieve dieren en groene ruimtes. In drie van de deelnemende steden, Zürich, Parijs en Antwerpen, onderzochten de onderzoekers daarom nu aanvullend de diversiteit van nachtactieve insecten en vleermuizen. In de overige steden was dit om logistieke redenen niet mogelijk.

De nabijheid van bossen maakt het verschil

De onderzoekers namen in parken en andere groene gebieden van de steden 's nachts met speciale apparatuur de echolocatieroepen van vleermuizen op. Aan de hand daarvan kan de soort zeer goed worden bepaald. Daarnaast vingen ze nachtactieve insecten met lichtvallen, om het aantal en de soortenrijkdom van vliegende insecten te kunnen vergelijken met die van vleermuizen. In Zürich troffen ze niet alleen het grootste aantal vleermuizen aan, maar ook de grootste soortenrijkdom. Studieleider Martin Obrist, specialist in insecten en vleermuizen bij de WSL, vermoedt dat dit komt doordat er in Zürich bijna overal in de buurt van de stad natuurlijke gebieden zoals bossen zijn.

Niet alle vleermuissoorten kunnen even goed overweg met het stadsleven. Uit het onderzoek bleek dat soorten die in bossen en struikgewas jagen, en ook soorten die de voorkeur geven aan een hoge, open vliegruimte, in de stad zeldzamer zijn. Vleermuizen die jagen in halfopen gebieden zoals bosranden en een zeer flexibel vliegGedrag hebben, komen in steden vaker voor. 

De onderlinge verbinding van groene ruimtes is van essentieel belang

«Als belangrijke factor voor het overleven van vleermuizen in Zürich bleken daarbij nabijgelegen wateren", zegt Obrist. Deze dienen niet alleen als waterbron, maar ook als jachtgebied. De diversiteit aan insecten nam toe naarmate het oppervlak van de stedelijke groene ruimtes groter was. Uit eerdere proeven is bovendien bekend dat insecten profiteren wanneer in groene ruimtes een zekere mate van wildgroei wordt toegestaan.

Een negatief effect op de insectendiversiteit had het daarentegen wanneer groenzones van andere groenvoorzieningen werden gescheiden door grote wegen of bebouwde gebieden. “Het is van groot belang dat groenvoorzieningen geen afzonderlijke, geïsoleerde eilanden zijn, maar een netwerk binnen de stad vormen”, benadrukt Obrist. Dat vergroot niet alleen de bewegingsvrijheid van insecten, maar ook die van vleermuizen.

De lichttolerante dwergvleermuis verdringt andere soorten

Verreweg het vaakst troffen de onderzoekers in de steden de dwergvleermuis (Pipistrellus pipistrellus) aan, die nachtelijk kunstlicht goed verdraagt. Dit onderzoek bevestigde daarmee eerdere waarnemingen: de toenemende lichtvervuiling benadeelt vooral lichtschuwe vleermuissoorten, die daardoor hun leefgebied verliezen. Nachtelijk licht trekt veel insecten aan, die een gemakkelijke prooi zijn voor vleermuizen die weinig last hebben van licht. Daardoor slinken de insectenpopulaties en ontbreekt het de vleermuizen – lichtschuw of niet – aan voedsel.

Wat zou kunnen helpen om de nachtelijke biodiversiteit in steden te bevorderen? “De kunstmatige verlichting moet in elk geval worden verminderd”, zegt Obrist. Waar dat niet mogelijk is, kunnen led-lampen helpen om het nachtelijke licht te beperken: “Led-lampen kunnen gericht worden aangestuurd en gedimd. De lampen geven dan alleen wanneer nodig, bijvoorbeeld als er een auto langsrijdt, de volle hoeveelheid licht af”, zegt Obrist. “Dit spaart in tijden met weinig verkeer zowel de insectenwereld als de vleermuizen”. De kleurtemperatuur mag bovendien niet hoger zijn dan 3000 kelvin. Het licht heeft dan een laag blauwaandeel en een hoger roodaandeel, wat minder insecten aantrekt en dus ook de vleermuizen minder beïnvloedt.