Trekvogels lijden onder pesticiden en insectensterfte

Trekvogels zitten in het nauw. De klimaatverandering verschuift het seizoensgebonden voedselaanbod, zodat het niet meer goed aansluit op hun reisschema. Rustgebieden verdwijnen door landgebruik of veranderen door de klimaatverandering. Vooral in het Middellandse Zeegebied worden trekvogels ook bejaagd (lees hier meer hierover). En door het massale gebruik van pesticiden in de landbouw neemt het aantal insecten af, terwijl die voor veel Vogels een belangrijke voedselbron vormen.

Naast al deze problemen komt er blijkbaar ook directe gezondheidsschade door pesticiden uit de stofklasse van de neonicotinoïden. Neonicotinoïden zijn zeer krachtige pesticiden. Wanneer zangvogels met pesticiden behandelde zaden eten, heeft dat een negatieve invloed op hun trekgedrag en in het ergste geval zelfs op hun overleving. Zo remt het neonicotinoïde imidacloprid de eetlust van de vogels en verlengt het hun rustperiode met meerdere dagen. Daardoor zijn de zangvogels kwetsbaarder voor roofdieren, bovendien komen ze te laat op hun bestemming aan en vinden ze dan mogelijk geen partner meer.

Gewichtsverlies en vertraagd vertrek

De opname van realistische hoeveelheden van het insecticide leidde al na enkele uren tot het resultaat dat de vogels minder aten, gewicht verloren en later uit hun rustgebied vertrokken, allemaal factoren die hun kansen op voortplanting en overleving schaden. Vooral de vogels die aan de hogere dosis werden blootgesteld, vertrokken soms meerdere dagen later, melden de onderzoeksters in het vakblad «Science».

De toegediende hoeveelheden, 1,2 of 3,9 milligram per kilo lichaamsgewicht, komen bij een witkruinmus overeen met ongeveer 0,03 en 0,1 milligram. «Een behandeld maiskorrel bevat 1 milligram, een raapzaadkorrel 0,17 milligram neonicotinoïden», legt Livio Rey van het Zwitserse Vogelwarte Sempach uit. Een zaadeter zoals de witkruinmus zou de in de studie gebruikte hoeveelheid dus heel snel binnenkrijgen.

De studie onderstreept het belang van niet direct dodelijke effecten van neonicotinoïden op andere diergroepen dan insecten, aldus Rey. De dieren sterven weliswaar niet rechtstreeks aan de opgenomen hoeveelheden insecticide, maar hun organisme wordt door het gif verzwakt en is daardoor slechter voorbereid op andere uitdagingen.

Eerdere studies hadden al aangetoond dat de pesticiden, die als zenuwgif werken, lang niet alleen op insecten inwerken, maar ook op vogels en vissen. Vooral vanwege hun negatieve gevolgen voor bestuivende insecten zoals bijen zijn in Zwitserland drie gewasbeschermingsmiddelen die neonicotinoïden bevatten verboden, waaronder imidacloprid.

Langlevende residuen

De in water oplosbare insecticiden worden echter grotendeels als stof of door regen afgevoerd en komen zo ook terecht in bodems en wateren die ver van de plek van toepassing liggen. Daar blijven de stoffen zeer lang aanwezig, zoals onder meer uit een studie van het Vogelwarte Sempach en de Universiteit van Neuchâtel is gebleken.

Daarvoor onderzochten ze op het Zwitserse Mittelland 100 akkerbouwpercelen en 69 biodiversiteitsbevorderende gebieden (BFF), die conventioneel (22 bedrijven), volgens IP-Suisse (20) of biologisch (20) worden beheerd. Alle conventionele percelen vertoonden residuen van neonicotinoïden. Nog verontrustender was dat ook alle percelen volgens de IP-Suisse-normen, 93 % van de biologische percelen en meer dan 80 % van de BFF met neonicotinoïden verontreinigd waren, zij het in aanzienlijk lagere concentraties. Waarschijnlijk waren de verontreinigingen afkomstig van opgewaaid stof of van verwaaiing vanaf conventionele percelen, of werden ze aangevoerd via grond- of oppervlaktewater.

Zelfs op biodiversiteitsbevorderende gebieden en op landbouwgrond die al meer dan tien jaar biologisch wordt bewerkt, zijn neonicotinoïdenresten in de bodem aangetroffen. Daar waren insecten, spinnen en wormen chronisch aan de pesticiden blootgesteld. Hoe groot de schade is die de directe gezondheidseffecten van neonicotinoïden aan vogelpopulaties toebrengen, is moeilijk in te schatten, aldus Rey. Ook de achteruitgang van insecten en daarmee het verlies van voedsel speelt een belangrijke rol. Gezien de uitdagingen waarmee met name trekvogels te maken hebben, kunnen echter ook de in de studie aangetoonde subletale effecten van neonicotinoïden een beslissende invloed hebben.

«Gezien de toenemende aanwijzingen voor de schadelijke gevolgen van neonicotinoïden voor bijen, vissen, vogels en de Milieu in het algemeen is de centrale vraag hoe het Bundesamt für Landwirtschaft (Bundesamt voor Landbouw) zulke schadelijke pesticiden überhaupt heeft kunnen toelaten", aldus Rey. "Vroeger was het het insecticide DDT dat gezondheidsschade veroorzaakte die ver buiten de insecten reikte. Nu zijn het neonicotinoïden, en na het verbod daarop zullen er waarschijnlijk nieuwe pesticiden komen die opnieuw ongewenste bijwerkingen met zich meebrengen." Hij pleit er daarom voor de toelatingsprocedures voor nieuwe gewasbeschermingsmiddelen kritisch te toetsen en zo nodig te verscherpen.