Rusland: noodtoestand vanwege ijsberen op Nova Zembla

Aan de poolcirkel ligt er deze winter minder ijs. De ijsberen zoeken daarom op het land naar voedsel. De mensen zijn bang.

Sommige bezoekers in hun huizen missen de mensen ten noorden van de poolcirkel graag. IJsberen bijvoorbeeld. Op het Russische dubbeleiland Nova Zembla zijn er deze winter zoveel van dat de autoriteiten alarm hebben geslagen. Russische deskundigen beraadslagen nu over hoe de bewoners zich duurzaam kunnen beschermen. Onderzoekers in Duitsland denken dat zulke ontmoetingen in de toekomst vaker kunnen voorkomen.

Sommige beren zouden mensen «letterlijk opjagen», zei het hoofd van een plaatselijke overheidsinstantie, Sjigansja Moesin. Hij woont sinds 1983 op het eiland, maar zo'n grote concentratie beren heeft hij nog nooit meegemaakt. Op Nova Zembla wonen slechts enkele duizenden mensen.

Om zich tegen de dieren te beschermen zijn in de buurt van kleuterscholen al extra hekken geplaatst, en personeel van de op Nova Zembla gestationeerde Russische luchtmacht en luchtverdedigingstroepen wordt met speciale voertuigen naar het werk gebracht. Volgens Tass zijn er ook patrouilles tegen de ijsberen, maar de maatregelen hebben tot nu toe niet het gewenste resultaat opgeleverd. De beren laten zich niet afschrikken door honden of patrouilleauto's.

De klimaatverandering is de oorzaak

Het is in het verleden regelmatig voorgekomen dat ijsberen niet meer in de wildernis, maar op vuilnisbelten naar voedsel zochten, zegt mariene ecoloog Hauke Flores van het Alfred-Wegener-Institut in Bremerhaven. «Dat er steeds vaker zulke gevallen zijn, hangt echter sterk samen met de klimaatverandering.»

Zo wordt de toegang tot voedsel voor de ijsberen steeds moeilijker. Ruim tien jaar geleden was het water rond het dubbele eiland in de winter nog dichtgevroren. «Toen konden de beren nog prima over het ijs lopen. In de wintermaanden is er geen permanente ijsbedekking meer – een probleem voor de roofdieren».

Pakijs voor de robbenjacht

De witte beren hebben pakijs nodig om zeehonden te kunnen vangen, legt ijsberendeskundige Sybille Klenzendorf van de milieuorganisatie WWF uit. Zonder ijsschotsen komen ze niet bij de zoogdieren waarvan ze zich voornamelijk voeden. «IJsberen eten eerst het vet van de dieren. Hun belangrijkste voedingsperiode loopt van november tot juni.» Omdat rond Nova Zembla het ijs ontbreekt en de beren honger hebben, worden ze naar de nederzettingen getrokken, weet de milieuactiviste. «IJsberen hebben een supergoede neus. Ze kunnen voedsel op een afstand van wel 30 kilometer ruiken.»

Hoeveel ijsberen er rond Nova Zembla leven, is onduidelijk, zegt Klenzendorf. «Het is daar militair verboden gebied. Sinds 2004 zijn er geen wetenschappelijke tellingen meer geweest.» In de regio zijn er grote vuilnisbelten waar de dieren voedsel vinden. De overheid heeft het probleem erkend. Ambtenaar Sjigansja Moessin zei tegen het persbureau Interfax: «Tegen 2020 willen we alle vuilnisstortplaatsen volledig opruimen en een verbrandingsinstallatie bouwen.»

De dieren worden nu eerst verjaagd – voordat de autoriteiten langetermijnmaatregelen nemen. «IJsberen laten zich goed verjagen met lawaai. Maar ze raken er ook aan gewend», zegt Klenzendorf. Volgens haar zijn lichtkogels, pepperspray of elektrische hekken even effectief. Dorpen moeten nu worden beveiligd met hekken en barrières. Het is ook belangrijk om afval op te ruimen en vuilnisbelten af te zetten met hekken.

Onvoorspelbare landroofdieren

«IJsberen zijn gevaarlijk. Ze zijn de grootste landroofdieren en onvoorspelbaar», legt WWF-deskundige Klenzendorf uit, die al jaren de Russische beren in de gaten houdt. De dieren op Nova Zembla zijn aan mensen gewend geraakt en hebben geleerd dat ze in vuilnisbakken bij huizen voedsel kunnen vinden. «Als 400 kilo gewicht tegen een gesloten deur leunt, dan gaat die op een gegeven moment open.» Op internet staan video's van de nederzetting waarop te zien is hoe een beer door een gang van een woongebouw wandelt – langs geparkeerde kinderwagens.

Klimaatverandering bevordert ontmoetingen

De klimaatverandering bevordert ontmoetingen met mensen, zegt Flores. Het zou hem niet verbazen als dergelijke gevallen in de toekomst vaker voorkomen. Een reden is de stijging van de watertemperatuur. In het noordpoolgebied bevriest zeewater vanwege het zoutgehalte bij min 1,9 graden. De afgelopen jaren is het echter iets warmer geworden. «Ecologisch gezien maakt dat gigantische verschillen.»

De milieubeschermers van het WWF maken zich daarom zorgen: «We hebben de afgelopen 40 jaar zes keer de oppervlakte van Duitsland aan ijs verloren. Prognoses zeggen dat het noordpoolgebied in de zomer tegen 2050 volledig ijsvrij zal zijn.» Dat leidt tot conflicten tussen ijsberen en mensen. Niet alleen in het noorden van Rusland is het daar al van gekomen – ook in Groenland, Canada en Alaska.

Het afschieten van de ijsberen op het Russische dubbeleiland is voorlopig niet gepland. De dieren behoren tot de bedreigde soorten. Het is echter mogelijk om ze te verdoven en per vliegtuig naar het ijs te vliegen, zegt Klenzendorf. Dat is echter duur. «Ik kan me niet voorstellen dat ze alle ijsberen zullen uitvliegen.»