Oudejaarsnacht stresst vooral vogels

Het nieuwe jaar begroeten met een groot en luid vuurwerk – dat heeft een lange traditie.

Maar voor de Dierenwereld betekent dit pure stress. Een studie toont aan: de gevolgen voor bijvoorbeeld wilde ganzen zijn nog dagen later merkbaar.

GPS-gegevens tonen dramatische vluchtreacties

Vuurwerk ziet er dan wel mooi uit, maar de fluitende raketten en het fijnstof betekenen juist voor de dierenwereld stress. Onderzoekers van het Max Planck Instituut voor Gedragsbiologie in Konstanz en het Nederlands Instituut voor Ecologie hebben acht jaar achtereen onderzocht hoe oud en nieuw wilde ganzen beïnvloedt. Daarvoor werden vogels uitgerust met GPS-zenders. De resultaten tonen aan dat het vuurwerk de dieren langer beïnvloedt dan slechts één nacht.

Volgens de studie werden de bewegingsgegevens van 347 ganzen in Noord-Duitsland, Denemarken en Nederland geanalyseerd – telkens in de periode van 19 december tot 12 januari. Daaruit blijkt dat de ganzen in de nieuwjaarsnacht precies om middernacht van hun slaapwateren vluchtten en naar gebieden met minder mensen vlogen. De nachtrust van de dieren werd met twee uur verkort. De fijnstofbelasting boven hun rustgebieden steeg met wel 650 procent.

Volgens de onderzoekers vlogen ze tot 16 kilometer verder en tot 150 meter hoger dan gebruikelijk. In sommige gevallen werden zelfs extreme afstanden van meer dan 500 kilometer afgelegd. Uit de analyses blijkt dat de dieren slechts langzaam herstelden van deze inspanningen.

«Schokkend om te zien»

«Het is schokkend om te zien hoeveel verder de vogels in de nieuwjaarsnacht vlogen», aldus studieauteur Andrea Kölzsch van het Max Planck Instituut voor Gedragsbiologie. «Sommige dieren legden honderden kilometers af in één enkele winternacht, afstanden die ze normaal gesproken alleen tijdens de trek afleggen», verklaarde de wetenschapper.

Er werden vier ganzensoorten geobserveerd: de kolgans, brandgans, kleine rietgans en de taigarietgans. Dit zijn arctische Trekvogels, die hun winter doorbrengen in Noord-Duitsland, Denemarken en Nederland. Normaal gesproken eten of rusten de dieren de hele dag om zo weinig mogelijk energie te verbruiken.

Energieverlies en lange hersteltijd

De vlucht in de nieuwjaarsnacht kost de ganzen echter veel energie. Om dit weer goed te maken, spaarden ze zich daarna duidelijk. Ze aten tien procent meer en bewogen overdag aanzienlijk minder. «In strenge winters, waarin niet genoeg extra voedsel gevonden kan worden of dit niet snel genoeg tijdens de korte dagen kan worden opgenomen, kan dit tot problemen leiden», legde Kölzsch uit. De studie werd eind november gepubliceerd in het vakblad «Conservation Letters», ongeveer een maand vóór de start van de vuurwerkverkoop op 29 december.

Ook andere dieren lijden tijdens de nieuwjaarsnacht. «De reacties op deze verstoring verschillen echter per soort», zei Kölzsch. Een zangvogel in het nestkastje zal zich in een hoekje drukken en de schok compenseren met een verhoogde hartslag of veel heen-en-weer-hupsen, een wild zwijn verstopt zich misschien in de struiken en wilde ganzen, die van nature bij gevaar de lucht in vluchten, vliegen dan gewoon weg.

Zelfs kleinere explosies met oud en nieuw zouden al voldoende zijn om de dieren enorm te laten schrikken. Dat hebben de analyses uit de coronajaren aangetoond, toen vuurwerk in veel landen slechts beperkt mogelijk was.

Aanvulling van 7 oktober 2026: Op 29 november 2026 stemt Zwitserland over het vuurwerkinitiatief, dat de verkoop en het gebruik van lawaaierig vuurwerk wil verbieden. Wat dit betekent voor wilde dieren, leest u in ons artikel Vuurwerkinitiatief op 29 november: waar het voor wilde dieren om gaat.