Hyena's: ten onrechte als achterbaks bestempeld

Daarbij zijn gevlekte hyena's behendige jaagsters met een fascinerend sociaal systeem. De vrouwtjes zijn dominant binnen de groep en vertonen enkele typisch mannelijke kenmerken, waaronder een «pseudopenis». In hun leefgebied vervullen hyena's een belangrijke rol als roofdieren en staan ze vaak in directe concurrentie met leeuwen.

Niet in de laatste plaats vanwege films als «De Leeuwenkoning» worden hyena's beschouwd als lelijke, laffe en achterbakse aaseters die dom zijn en stom lachen. Wie zich echter verdiept in de fascinerende biologie van deze wilde dieren, ontdekt dat deze vooroordelen niet kloppen.

OPPORTUNISTISCHE JAAGSTERS

Gevlekte hyena's zijn uiterst behendige jaagsters. Afhankelijk van het gebied bemachtigen ze 60 tot 95 procent van hun voedsel zelf. Maar ze zijn ook opportunistisch en eten aas. Hun menu is vergelijkbaar met dat van leeuwen.

Gevlekte hyena's jagen op hun prooi met snelheden tot 55 kilometer per uur over lange afstanden. De langst gemeten drijfjacht besloeg 24 kilometer. Na het doden van de prooi eten hyena's binnen zeer korte tijd zoveel mogelijk vlees, omdat ze onder sterke concurrentiedruk staan van soortgenoten of leeuwen. Individuele dieren verslinden tot wel 18 kilogram per maaltijd.

Hoewel gevlekte hyena's zeer sociale dieren zijn, jagen ze in 75 procent van de gevallen alleen. Hebben ze een prooidier gedood, dan is de toegang strikt geregeld: de hoogstgeplaatste vrouwtjes en hun jongen hebben voorrang op de lagergeplaatste vrouwtjes, en die weer op de mannetjes.

VROUWTJES DOMINEREN MANNETJES

Binnen een zogenaamde «clan» bestaat er een duidelijke hiërarchische structuur, zowel bij de vrouwtjes als bij de mannetjes. Gevlekte hyena's leven in een matriarchaal georganiseerde samenleving. De rang van een vrouwtje binnen de groep hangt daarbij niet af van de lichamelijke kracht van het dier, maar van de rang van de moeder. Jonge dieren krijgen de sociale rang direct onder die van hun moeder.

De vrouwtjes blijven hun hele leven in dezelfde sociale groep. Mannetjes daarentegen verlaten de groep tijdens de puberteit en sluiten zich aan bij een nieuwe groep. Daarin krijgen ze altijd de laagste sociale rang. Ze kunnen alleen hogerop komen door de dood of het verdwijnen van een hoger geplaatst mannetje. Omdat de vrouwtjes de groep nooit verlaten, zijn ze automatisch dominant ten opzichte van de ingeweken mannetjes.

MASCULIENE VROUWTJES MET PSEUDOPENIS

Het vrouwtje van de gevlekte hyena heeft een zogenaamde pseudopenis. Deze bestaat uit de vergrote clitoris en is in erecte toestand nauwelijks te onderscheiden van de penis van een mannetje. De oorsprong en het doel van dit bijzondere orgaan zijn nog niet volledig opgehelderd. Waarschijnlijk speelt de pseudopenis een belangrijke rol in de communicatie binnen de soort en dient hij om agressie te verminderen. Doordat jonge dieren door deze pseudopenis heen geboren worden, komen doodgeboortes vooral bij jonge, eerstbarende vrouwtjes vaak voor.

Vrouwtjes paren met verschillende mannetjes. In ongeveer een derde van de nesten zitten broertjes en zusjes met verschillende vaders. De eerste dagen na de geboorte brengen de jongen door in een aparte holte. Na twee tot vijf weken verhuizen ze naar een gemeenschappelijke holte. Hier leven ze samen met wel dertig jongen van andere vrouwtjes. Met acht tot twaalf maanden verlaten ze de gemeenschappelijke holte.