Heremietibis: vogel “Sonic” sterft door elektrische schok

De vrouwelijke heremietibis Sonic was de eerste heremietibis die 400 jaar na de uitroeiing van deze ibissoort naar het Alpengebied terugkeerde. Nu is ze dood aangetroffen in het natuurpark Beverin.

Het vrouwtje Sonic werd al in 2019 beroemd. 400 jaar nadat deze ibissoort in Europa was uitgeroeid, keerde zij als eerste noordelijke kaalkopibis terug naar het voormalige broedgebied bij Überlingen aan de Bodensee. Vanuit het overwinteringsgebied in Toscane vond zij daarvoor in Zwitserland een weg over de Centrale Alpen. In de herfst keerde Sonic terug naar Toscane, om op 7 april 2020 opnieuw te vertrekken. Het inmiddels geslachtsrijpe vrouwtje volgde opnieuw dezelfde route. Na een vertraging door slecht weer bereikte zij op 18 april het kanton Graubünden. De nacht van 18 op 19 april bracht zij door op het grondgebied van de gemeente Lohn in het natuurpark Beverin. Daar werd zij de volgende ochtend door een inwoonster van het dorp dood aangetroffen onder een niet-beveiligde elektriciteitsmast, door een gewaarschuwde wildbeheerder geborgen en voor pathologisch onderzoek naar het dierenziekenhuis in Bern gebracht.

Elektrocutie als meest voorkomende doodsoorzaak

Als doodsoorzaak werd een elektrische schok vastgesteld. Voor de leider van het Europese herintroductieproject, de bioloog Johannes Fritz, is deze doodsoorzaak geen verrassing: «Elektrocutie aan niet-beveiligde middenspanningsmasten is een tot nu toe veel te weinig beachte bedreiging voor de biodiversiteit. 35 % van de sterfgevallen onder onze noordelijke kaalkopibissen, een vogelsoort die met uitsterven wordt bedreigd, wordt hierdoor veroorzaakt.»

Ook voor de oehoe in Zwitserland zijn er overeenkomstige gegevens. Zoals de Universiteit van Bern bij een onderzoek in het kanton Wallis heeft vastgesteld, is ongeveer een derde van de dood aangetroffen exemplaren van deze uilensoort terug te voeren op elektrocutie. Daarmee is elektrocutie ook voor de oehoe de meest voorkomende niet-natuurlijke doodsoorzaak, wat volgens het Zwitserse Vogelstation Sempach een serieuze bedreiging voor deze soort vormt. Het vogelstation pleit dan ook al lang voor het saneren van de gevaarlijk geconstrueerde middenspanningsmasten in Zwitserland.

Naast de noordelijke kaalkopibis en de oehoe worden ook andere grote vogelsoorten door deze elektrische vallen getroffen, zoals de ooievaar, de rode wouw of de visarend, die momenteel in West-Zwitserland wordt hervestigd. Maar ook kleinere soorten met een spanwijdte vanaf 70 cm lopen gevaar op elektrocutie. Elektriciteitsmasten worden graag gebruikt als open rust- en slaapplaatsen. Daarbij kan door kortsluiting of aarding stroom gaan vloeien, wat voor de vogel doorgaans fataal afloopt. Juist bij sociaal levende vogels, zoals de noordse ibis, komen bij dergelijke incidenten vaak meerdere vogels tegelijk om het leven. Dit blijkt uit een voorval in Opper-Oostenrijk, waarbij een onbeveiligde elektriciteitsmast als slaapplaats werd gebruikt en de dood van maar liefst vijf noordse ibissen veroorzaakte.

Beveiliging van elektriciteitsmasten is dringend noodzakelijk

De kennis over hoe elektrische leidingen vogelveilig kunnen worden gemaakt, is al lang aanwezig. Leidingen kunnen in de buurt van de masten worden geïsoleerd met kunststof omhulsels, waardoor de masten veilig worden gemaakt. De doeltreffendheid van deze maatregelen blijkt in Duitsland, waar op basis van een wettelijke regeling inmiddels meer dan 90 % van alle masten in het hele land beveiligd is. Johannes Fritz: “Onze noordse ibissen verblijven veel in Zuid-Duitsland, maar daar zijn al jarenlang geen verliezen meer geweest door elektrocutie. Dat laat zien dat deze aanzienlijke bedreiging voor de biodiversiteit met relatief weinig inspanning volledig kan worden weggenomen.”

“Ook in Zwitserland moet het achteraf beveiligen van elektriciteitsmasten een prioritaire maatregel voor soortenbescherming zijn”, eist ook Roger Graf, directeur van de Zwitserse dierentuinvereniging zooschweiz, die zich inzet voor de herintroductie van de noordse ibis in Zwitserland. Het Bundesamt für Umwelt (BAFU) en de vereniging van Zwitserse elektriciteitsbedrijven publiceerden al in 2009 een actuele catalogus van de gevaarlijke bovengrondse hoogspanningsmasten en van de belangrijkste saneringsmaatregelen. Inmiddels zijn enkele verbeteringen doorgevoerd, bijvoorbeeld in Wallis en in het Berner Seeland. Maar er staan nog altijd duizenden gevaarlijke elektriciteitsmasten in heel Zwitserland, zoals het geval van de noordse ibis Sonic laat zien. In de lopende raadpleging over een wettelijke verordening stelt de Bundesrat voor dat bestaande leidingen uiterlijk in 2030 gesaneerd moeten zijn. Voor de vereniging zooschweiz gaat dat te langzaam. “Gezien de urgentie is snel handelen nodig; gevaarlijke elektriciteitsmasten moeten uiterlijk eind 2025 beveiligd zijn”, aldus Roger Graf.

Voor het herintroductieproject is het verlies van Sonic waarschijnlijk een zware tegenslag, maar de oprichting van de broedkolonie in Überlingen komt daardoor niet in gevaar. Nog eens elf vogels zijn momenteel onderweg vanuit Toscane. Naar verwachting komen ze in de komende dagen en weken veilig aan in Überlingen. Of er dit jaar al een eerste broedsel komt, is onzeker, omdat het noodzakelijke broedbeheer voor de nog jonge kolonie door de huidige COVID-19-pandemie sterk wordt belemmerd. In de twee reeds gevestigde broedkolonies Burghausen in Beieren en Kuchl in de deelstaat Salzburg zijn inmiddels zeven paartjes aangekomen, waarvan sommige al met het broeden zijn begonnen.

In het kader van het herintroductieproject moet de heremietibis weer inheems worden in Europa. De in het wild levende populatie omvat inmiddels ongeveer 140 dieren, verdeeld over drie broedgebieden en met een gemeenschappelijk overwinteringsgebied in Toscane. In de komende jaren moeten er nog meer kolonies worden opgericht. Dat is ook voor Zwitserland het plan, waar de heremietibis midden 17e eeuw nog vrij algemeen voorkwam en waar het voor Europa belangrijke voorkomen voldoende is gedocumenteerd door de toenmalige Zwitserse natuuronderzoeker Conrad Gessner.

De routes van de heremietibissen kun je overigens volgen in de app «Animal Tracker». Wie weet gaat dit jaar een van Sonics maatjes wel in zijn voetsporen treden en brengt de zomer door in Zwitserland. Sonics fans zouden daar vast blij mee zijn.