Jacht en mensenrechten

Het debat over de hobbyjacht wordt in Zwitserland bijna uitsluitend gevoerd als een kwestie van natuur- en dierenbescherming. Dat is te kortzichtig gedacht. De hobbyjacht schendt niet alleen wilde dieren, maar schendt ook de grondrechten van mensen die met dit bloederige vrijetijdsvermaak niets te maken willen hebben en toch gedwongen worden het op hun grond, in hun woonomgeving en met hun belastinggeld te dulden.

Eigendomsgarantie, gewetensvrijheid, recht op privé- en gezinsleven: dat zijn geen activistische eisen, maar gecodificeerde grondrechten die door het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens worden beschermd. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft ze in verschillende principiële uitspraken tegen de jachtplicht toegepast. In Frankrijk, Duitsland, Luxemburg en Portugal werd het jachtrecht daarop aangepast. In Zwitserland niet.

Wat je hier te wachten staat

Het EHRM en het einde van de jachtplicht in Europa. Hoe de uitspraken Chassagnou (1999) en Herrmann (2012) de jachtplicht in Frankrijk en Duitsland deden kantelen en waarom Zwitserland daaruit geen consequenties heeft getrokken.
Eigendomsrecht: van wie is dat land eigenlijk? Waarom gewapende derden privéterrein mogen betreden en of dat verenigbaar is met de eigendomsgarantie volgens art. 26 BV.
Gewetensvrijheid en jachtplicht. Hoe ethische jachttegenstanders in Zwitserland gedwongen worden een systeem te dulden dat buurlanden allang als strijdig met de mensenrechten hebben erkend.
Recht op privé- en gezinsleven. Schoten in de buurt van woongebieden, opgejaagde dieren in de leefomgeving en de vraag of art. 8 EVRM dat toestaat.
Veiligheid: de balans die niemand bijhoudt. 14 dodelijke jachtongevallen in vier jaar, ruim 1’000 ongevallen met jachtwapens en de vraag waarom dat geen publiek thema is.
Wat zou moeten veranderen. Vier concrete juridische stappen: jachtvrij privéterrein, gewetensvrijheid, bescherming van woongebieden en professioneel toezicht op wilde dieren.
Argumentarium. Antwoorden op de belangrijkste juridische bezwaren van de hobbyjacht-lobby.
Quicklinks. Alle relevante bijdragen, uitspraken en dossiers in één oogopslag.

Het EHRM en het einde van de jachtplicht in Europa

De principiële uitspraak kwam in 1999: in de zaak Chassagnou e.a. tegen Frankrijk stelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens vast dat het verplichte lidmaatschap van grondeigenaren in jachtverenigingen en de plicht om jacht op het eigen land te dulden in strijd zijn met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. De kern van de uitspraak: mensen met een jachtkritische of dierethische overtuiging mogen niet gedwongen worden om een systeem van vrijetijdsjacht actief te ondersteunen. Gewetensvrijheid geldt ook tegenover de jachtlobby.

In 2012 bevestigde het EHRM deze lijn in de zaak Herrmann tegen Duitsland: grondeigenaren hoeven de jacht op hun land niet onbeperkt te dulden. Duitsland paste het jachtrecht aan. Sindsdien kunnen eigenaren om ethische redenen de jacht op hun terreinen verbieden. Hetzelfde geldt tegenwoordig in Frankrijk, Luxemburg en Portugal. Borden zoals «Privé-eigendom, jagen verboden» zijn daar uit gewetensoverwegingen realiteit. In Zwitserland zijn ze ondenkbaar.

De boodschap van het EHRM is in beide uitspraken dezelfde: de jachtpassie van een minderheid mag niet boven de eigendomsrechten en gewetensvrijheid van de gemeenschap worden geplaatst. Zwitserland beroept zich graag op een hoge mate van rechtsstatelijkheid en mensenrechtenbescherming. Tegelijkertijd dwingt het mensen die de jacht om dier- en gewetensredenen strikt afwijzen, deze jacht op hun land te dulden. Dat is geen vergissing. Het is het resultaat van lobbymacht .

Meer hierover: Voorbeeldteksten voor jachtkritische initiatieven in kantonale parlementen en Vrijetijdsgeweld tegen dieren beëindigen

Eigendomsrecht: van wie is dit land eigenlijk?

In veel Zwitserse kantons valt het grondeigendom automatisch binnen het jachtrevier. Jachtgezelschappen hebben het recht te jagen, ook wanneer de eigenaren dit om ethische redenen resoluut afwijzen. In kantons met revierjacht zijn grondeigenaren de facto gedwongen lid van een systeem dat ze noch ondersteunen noch controleren kunnen.

Dat werpt een fundamentele grondwettelijke vraag op, die in Zwitserland tot nu toe niet moedig genoeg wordt gesteld: is het verenigbaar met de eigendomsgarantie volgens art. 26 van de Grondwet dat gewapende derden het privé-eigendom betreden, dieren achtervolgen en neerschieten, zonder dat de eigenaar dit kan verhinderen? Het EHRM heeft deze vraag voor vergelijkbare rechtssystemen duidelijk beantwoord. Zwitserland heeft daar geen consequenties uit getrokken.

Juridisch pikant is daarbij het construct van de «heerloze wilde dieren»: wilde dieren gelden juridisch als heerloos, maar de jacht op hen wordt als een stuurbaar productieproces op privégrond gevoerd. Wie profiteert, zijn de jachtgezelschappen. Wie de gevolgen draagt, zijn de grondeigenaren, de wilde dieren, de bevolking.

Meer hierover: Argumentarium tegen hobbyjacht en voor wildhoeders en Jacht in Zwitserland: cijfers, systemen en het einde van een narratief

Gewetensvrijheid: wat het betekent om tot de jacht gedwongen te worden

Gewetensvrijheid wordt in Zwitserland beschermd door art. 15 GW en art. 9 EVRM. Zij beschermt niet alleen religieuze overtuigingen, maar ook diepgewortelde ethische houdingen: de overtuiging dat het doden van gevoelige levende wezens uit vrijetijdsmotieven moreel verwerpelijk is. Wie een dergelijke overtuiging heeft en grondeigenaar is, wordt in Zwitserland desondanks gedwongen om de jacht op zijn land te dulden, de infrastructuur van het jachtgezelschap te verdragen en de externe kosten van het systeem mee te financieren.

Dat is een gewetensconflict dat in buurlanden al lang juridisch is opgelost. In Duitsland kan een grondeigenaar die de jacht om ethische redenen afwijst, zijn perceel uit het jachtrevier laten halen. Het mechanisme is administratief van aard en door de rechtbanken rechtmatig bevonden. In Zwitserland bestaat deze mogelijkheid niet. Men kan afwijzen zoveel men wil: het jachtgezelschap komt toch.

Meer hierover: Jacht en mensenrechten (oorspronkelijk artikel) en Jagerslobby in Zwitserland: hoe invloed werkt

Recht op privé- en gezinsleven: schoten voor de voordeur

De jacht vindt in Zwitserland vaak in de onmiddellijke nabijheid van woongebieden plaats. In veel kantons behoort het woongebied uitdrukkelijk tot het jachtrevier. Jachtgezelschappen mogen zo praktisch tot aan tuinhekken en bosranden hun hobby uitoefenen. Voor de betrokken gezinnen betekent dat: schoten, lawaai, angst om kinderen en honden, confrontatie met opgejaagde of stervende dieren in de woonomgeving.

Art. 8 EVRM beschermt het recht op eerbiediging van het privé- en gezinsleven. Of deze bescherming de regelmatige confrontatie met geweld van de jacht in de eigen woonomgeving zonder meer toelaat, is een vraag die in de Zwitserse rechtspraktijk nauwelijks wordt gesteld. Kinderen die op weg naar school een vossenhol meemaken waaruit honden blaffend de grond in worden gedreven, of die tijdens een wandeling op een hoogzit met aasplaats stuiten, hebben geen woord in te brengen. Hun ouders ook niet.

Daarbij zou een oplossing eenvoudig zijn: waar bij wijze van uitzondering in de buurt van woongebieden een afschot noodzakelijk is, zouden wildhoeders of de politie dit kunnen overnemen. Daarvoor zijn geen jachtgezelschappen nodig die naar eigen belang handelen.

Meer hierover: Genève en het jachtverbod en Jacht en kinderen

Veiligheid: de balans die niemand bijhoudt

Wanneer een wolf een landbouwhuisdier doodt, is de politieke reactie in Zwitserland onmiddellijk en luid. Wanneer een hobbyjager een mens doodschiet of verwondt, is het een privéaangelegenheid. Tussen 2010 en 2013 waren er in Zwitserland veertien dodelijke jachtongevallen en ongeveer 200 niet-dodelijke ongevallen met jachtwapens, bij in totaal 1157 ongevallen volgens het Bureau voor Ongevallenpreventie. Daaronder zijn gevallen waarbij omstanders werden geraakt, en ze zijn nagenoeg afwezig in het publieke jachtdebat.

Wie het geweldsmonopolie bij de staat legt, omdat de staat het best veiligheidsnormen, opleidingscontroles en sancties kan afdwingen, moet uitleggen waarom duizenden particulieren met dodelijke wapens in het openbaar mogen opereren, onder regels die door de jachtlobby mede zijn vormgegeven, en met een toezicht dat structureel te dicht bij de jachtbelangen staat om onafhankelijk te zijn. Dit is geen kwestie van dierenwelzijn. Het is een kwestie van openbare veiligheid.

Meer daarover: Jacht en wapens: risico's, ongevallen en de gevaren van bewapende hobbyjagers en Zwitserland: statistiek van dodelijke jachtongevallen

Wat zou moeten veranderen

Professioneel wildbeheer in plaats van vrijetijdsjacht: Het geweldsmonopolie hoort in handen van de staat, niet in die van vrijetijdsverenigingen. Vakkundig onderbouwd, door de staat verantwoord wildbeheer naar het voorbeeld van Genève is de weg die in overeenstemming is met de mensenrechten.
Recht op jachtvrij privégrondgebied: Grondeigenaren moeten hun gronden om ethische redenen kunnen vrijstellen van de vrijetijdsjacht, zoals in Duitsland, Frankrijk, Luxemburg en Portugal na uitspraken van het EHRM al mogelijk is. Zwitserland is deze juridische stap verschuldigd. Voorbeeldvoorstel: Voorbeeldteksten voor jachtkritische voorstellen
Bescherming van de gewetensvrijheid in het jachtrecht: Mensen die hobbyjacht om morele redenen afwijzen, mogen niet worden gedwongen om hobbyjacht structureel te ondersteunen of op hun land te dulden. Art. 15 BV en art. 9 EVRM moeten ook ten aanzien van de jachtlobby gelden.
Duidelijke regels voor de bebouwde omgeving: Hobbyjacht in de onmiddellijke nabijheid van woongebieden, kinderspeelplaatsen en recreatieruimtes moet worden verboden. Waar bij wijze van uitzondering een afschot nodig is, nemen wildhoeders of politie het over. Voorbeeldvoorstel: Wildhoeders in plaats van hobbyjagers

Argumentarium: de belangrijkste juridische tegenargumenten

«Het jachtrecht is kantonnaal recht, het EHRM is niet rechtstreeks toepasselijk.»Het EVRM is in Zwitserland direct toepasbaar recht en heeft voorrang op kantonnaal recht. De arresten van het EHRM tegen Frankrijk en Duitsland vormen voor Zwitserland geen dwingend precedent, maar wel een duidelijk signaal over hoe vergelijkbare rechtsvragen op Europees niveau worden beoordeeld. Zwitserse rechtbanken en de wetgever kunnen deze rechtspraak niet blijvend negeren.

«De jacht dient het algemeen belang, daarom weegt zij zwaarder dan privaatrechten.»Voor een beperking van grondrechten in het algemeen belang zijn een wettelijke grondslag, een legitiem openbaar doel en evenredigheid vereist. Dat de hobbyjacht een legitiem algemeen belang vormt dat de schending van eigendomsrechten en gewetensvrijheid rechtvaardigt, is volgens de stand van de wetenschap en de rechtspraak van het EHRM onhoudbaar.

«Grondeigenaren kunnen bezwaar maken.»Het Zwitserse jachtrecht kent geen algemene mogelijkheid om percelen om ethische redenen van de jacht vrij te stellen. Bezwaren zijn beperkt tot formele procedurele fouten, niet tot ethische gewetensredenen. Dat is de structurele kern van het probleem.

«Jachtlawaai is als bouwlawaai, het moet worden geduld.»Bouwlawaai is tijdelijk begrensd, openbaar vergund en dient een navolgbaar openbaar doel. Jachtlawaai is periodiek, ongecontroleerd en dient primair het plezier van een private minderheid. Deze gelijkstelling is juridisch onhoudbaar.

Quicklinks

Bijdragen op Wild beim Wild:

Verwante dossiers:

Onze ambitie

Jacht is niet alleen een kwestie van traditie en dierethiek. Het is allang ook een kwestie van mensenrechten. Eigendomsgarantie, gewetensvrijheid en het recht op een privé- en gezinsleven zijn gecodificeerde grondrechten, geen eisen van activisten. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft in twee principiële uitspraken duidelijk gemaakt dat jachtdwang en verplichte lidmaatschappen in jachtsystemen onverenigbaar kunnen zijn met deze grondrechten. Frankrijk, Duitsland, Luxemburg en Portugal hebben daar de consequenties uit getrokken. Zwitserland heeft dat tot nu toe niet gedaan, omdat de jachtlobby machtiger is dan de jurisprudentie van het EHRM. Dat is de vaststelling. En die zal niet verdwijnen door haar niet uit te spreken. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt wanneer nieuwe uitspraken, voorstellen of politieke ontwikkelingen dat vereisen.

Meer over het thema hobbyjacht: in ons Dossier over de jacht bundelen we factchecks, analyses en achtergrondrapporten.