Zweden: klimaatcrisis treft elanden hard

Elanden horen net zo bij Zweden als kaneelbroodjes en Abba.

Maar de klimaatcrisis gaat niet ongemerkt voorbij aan de dieren. In Zuid-Zweden zouden er steeds minder van kunnen zijn. En dat is niet het enige gevolg.

Boven de besneeuwde daken van Stockholm steekt het gewei van Zilke omhoog. Älvira ligt tussen dennentakken in de sneeuw. De elandbul en de elandkoe leven in het openluchtmuseum Skansen, vanwaar men een adembenemend uitzicht heeft over de besneeuwde Zweedse hoofdstad. Bij de vrieskoude temperaturen in de winter voelen de elanden zich bijzonder op hun gemak.

Maar de temperaturen stijgen. De Klimaatverandering gaat ook aan het van nature koele Scandinavië niet voorbij. Volgens de meteorologische dienst SMHI is het in Zweden sinds het einde van de negentiende eeuw bijna twee graden warmer geworden. Dat heeft ook gevolgen voor de elanden, die men in Duitsland met Zweden associeert zoals Pippi Langkous, Abba en Ikea.

Anders dan hun soortgenoten in het wild leven de driejarige Zilke en de één jaar jongere Älvira in Skansen weliswaar beschermder, zonder vijanden en voedselconcurrentie – maar tegen de klimaatcrisis kan niemand hen zomaar behoeden. «In Zweden hebben we effecten op de elandpopulatie gezien», zegt hun verzorger Victor. Vooral zomerse hittegolven, zoals vooral het zuiden van het land de afgelopen jaren meermaals heeft meegemaakt, doen de dieren geen goed.

In de zomer houden elanden van maximaal 15 graden

Elanden houden daarentegen wel van kou. Volgens Anders Nilsson is dat cruciaal voor de dieren. Wanneer Nilsson voor zijn kantoor stapt in het landelijk gelegen wildpark Öster Malma, zo'n 70 kilometer ten zuidwesten van Stockholm, reikt de sneeuw tot aan zijn enkels. De lage temperaturen zorgen voor goede omstandigheden voor de vijf elanden die hier thuis zijn. In de winter houden ze niet van meer dan vijf graden, in de zomer mag het niet warmer zijn dan 15 graden, zegt Nilsson. In het warmere zuiden van Zweden zouden de dieren het in de toekomst met stijgende temperaturen moeilijker kunnen krijgen.

Volgens wildbioloog Hendrik Bluhm beïnvloedt de klimaatverandering ook de kwaliteit van het voedsel dat voor de elanden beschikbaar is. Het groeiseizoen verschuift en sluit niet meer zo goed aan bij de geboortetijd van de elandkalveren, zegt de onderzoeker van het Geografisch Instituut van de Humboldt-Universiteit in Berlijn. Op het moment dat de moederdieren eigenlijk voedsel met de meeste energie nodig hebben, zijn de planten niet meer zo vers en voedzaam.

Een gevolg daarvan: vooral in het zuiden van Zweden wegen de kalveren minder, aldus Nilsson. Zelfs de volwassen dieren, die tot een half ton kunnen wegen, worden niet meer zo groot. «Als ze lichaamsgewicht verliezen, zijn ze doorgaans minder vruchtbaar, en dat is op de lange termijn natuurlijk een probleem», zegt de Zweed. Een jonge, gezonde eland-koe krijgt normaal gesproken een kalf wanneer ze tweeënhalf jaar oud is. Als ze er gezondheidsmatig slechter aan toe is, kan dat echter pas op vier- of vijfjarige leeftijd het geval zijn.

Ook qua aantallen worden het minder dieren

Niet alleen de grootte van de jonge dieren, maar ook hun aantal neemt volgens wildbioloog Fredrik Widemo in heel Zweden af. Dit is in ieder geval deels terug te voeren op de gevolgen van de klimaatverandering. Vergelijkbaars heeft zich elders op aarde al voorgedaan: in zuidelijke delen van het Noord-Amerikaanse verspreidingsgebied zijn er door de klimaatcrisis al geen elanden meer, zegt de onderzoeker van de Zweedse Universiteit voor Landbouwwetenschappen. «Het is waarschijnlijk dat dit ook in Zuid-Zweden het geval zal zijn, als het ons niet lukt de huidige ontwikkeling om te keren.»

Maar hoe kan het lukken om deze ontwikkeling om te keren – naast een vastberadener klimaatbeleid? Widemo stelt bijvoorbeeld voor om meer planten zoals bosbesstruiken en dennen te planten, om elanden gemakkelijker toegang tot voedsel te geven. Zijn Duitse collega Bluhm voert aan dat tijdens hete en droge periodes gebieden belangrijk zijn die verkoeling bieden, zoals waterrijke gebieden, meren en dichte bossen. De tijd zal leren “of er een absolute harde grens is, waarbij het dan niet meer gaat, of dat er bepaalde dingen zijn die nu niet optimaal zijn, maar die de aanpassingsvaardige dieren toch nog kunnen verdragen en volhouden”.

De eland is in sommige opzichten kieskeurig. Dat merkt ook dierenverzorger Victor bij de dagelijkse voedering. In het openluchtmuseum Skansen worden de elanden in de winter bijvoorbeeld gevoerd met boomschors van dennen. “Als lekkernij geven ze de voorkeur aan bosbesstruiken”, zegt Victor. De dieren zijn niet erg experimenteel ingesteld.

Tot 360.000 in het wild levende elanden in Zweden

Het openluchtmuseum Skansen heeft volgens dierentuindirecteur Tomas Frisk 1,4 miljoen bezoekers per jaar. De helft komt uit het buitenland. Toeristen uit Duitsland vormen daarvan de grootste groep. Buitenlandse bezoekers zijn vooral geïnteresseerd in de rendieren en elanden, zegt Frisk. En momenteel zijn er in Zweden ook in het wild nog veel te zien: volgens de vereniging voor recreatieve jacht leven er in het land in de zomer tussen de 240.000 en 360.000 elanden.

De klimaatcrisis en haar invloed op de dieren zouden volgens Nilsson ook het toerisme kunnen beïnvloeden: “In de verre toekomst moet men als Duitser misschien verder naar het noorden reizen om een eland te zien.” Want in het zuiden van Zweden zou de populatie volgens wilddierenonderzoeker Bluhm kunnen krimpen. De reden: als hogere temperaturen en extreme gebeurtenissen zoals droogtes of hitteperiodes eerder de regel dan de uitzondering worden, zou het verspreidingsgebied van de elanden binnen het land kleiner kunnen worden.

Dierenverzorger Victor maakt zich er zorgen over dat er op een dag geen elanden meer zullen zijn in het zuidelijker gelegen Zweden. Bij Zilke en Älvira ziet hij momenteel echter een lichtpuntje: hij vermoedt dat het elandenpaar nageslacht krijgt. In de lente zou Skansen misschien rijker kunnen worden met een klein elandenkalf. Meer over dit onderwerp Wilde dieren en milieu.