Psychopaten, sadisten en hobbyjagers: de D-factor

Volgens een studie bestaat er een verband tussen duistere karaktertrekken en de neiging om de eigen belangen altijd boven alles te stellen. Mensen zoals bijvoorbeeld hobbyjagers kwellen vaak en doen dat ook graag.

Sadisme, Psychopathie of zelfs gemeenheid en kwaadaardigheid: de eigenschappen die de duisterdere kant van de mensheid tonen, hebben een ‚duistere kern‘ gemeen, maar zijn niet bij iedereen gelijk. En wie een van deze neigingen heeft, vertoont waarschijnlijk ook enkele andere. Egoisme lijkt misschien niet zo extreem als psychopathie. Toch komt een nieuwe studie tot de conclusie dat mensen met deze zogenaamde duistere karaktertrekken de neiging hebben om altijd en vooral hun eigen belangen na te streven. In veel gevallen kwellen zulke mensen ook graag anderen.

De duistere kant van de mens heeft vele facetten. Psychologen uit Ulm, Landau en Kopenhagen hebben nu aangetoond dat egoisten, machiavellisten, narcisten, psychopaten en sadisten meer gemeen hebben dan hen scheidt. De onderzoekers slaagden erin veel van deze problematische persoonlijkheidskenmerken terug te voeren tot enkele fundamentele principes: de «dark factor» (D-factor) van de persoonlijkheid. De studie werd gepubliceerd in het internationaal gerenommeerde vaktijdschrift Psychological Review.

«Kernbestanddeel van deze duistere factor van de persoonlijkheid is een overdreven egoisme dat negatieve gevolgen heeft voor anderen of de samenleving in het algemeen. Dit gaat gepaard met overtuigingen die schuldgevoelens, gewetenswroeging en morele scrupules verhinderen», legt professor Morten Moshagen uit. De wetenschappers spreken bij de D-factor expliciet over een extreme vorm van individuele nutsmaximalisatie die spreekwoordelijk over lijken gaat, dus schade aan anderen bereidwillig op de koop toe neemt of zelfs opzettelijk veroorzaakt. Deze neiging gaat gepaard met de geneigdheid om het eigen gedrag tegenover zichzelf en anderen te rechtvaardigen.

De D-factor ontleed

In de studie wordt de gemeenschappelijke noemer van alle duistere eigenschappen gedefinieerd. De onderzoekers noemen die de ‘D-factor’ en stellen vast dat deze ten grondslag ligt aan de duistere kant van de menselijke persoonlijkheid.

Bij hun analyses hebben de wetenschappers negen persoonlijkheidseigenschappen onderzocht. Daartoe behoren egoïsme, kwaadaardigheid, machiavellisme, morele ontremming, narcisme, psychopathie, sadisme, zelfgerichtheid en overdreven aanspraakhouding. De onderzoekers ontdekten daarbij dat vrijwel al deze eigenschappen terug te voeren zijn op de D-factor als duistere persoonlijkheidskern. In de praktijk betekent dit dat bijvoorbeeld mensen met een hoge narcisme-neiging met grote waarschijnlijkheid ook uitgesproken machiavellistische en psychopathische persoonlijkheidstrekken vertonen.

Bovendien is bij mensen met een sterke D-factor statistisch gezien de waarschijnlijkheid hoog om crimineel of gewelddadig te worden of anderszins tegen sociale regels in te gaan, aldus de onderzoekers.

De ‘D-factor’ verbindt al deze neigingen. Het gaat daarbij om de geneigdheid om de noden van anderen te negeren of zelfs te veroorzaken, om de eigen doelen en belangen na te streven. Daartoe behoort volgens de onderzoekers ook de overtuiging steeds in zijn recht te staan.

De wetenschapper Spearman toonde als eerste aan dat deze eigenschappen lijken op een soort intelligentie. “Ook de duistere aspecten van het menselijke karakter hebben een gemeenschappelijke noemer. Dat betekent dat ze, net als de intelligentie, allemaal dezelfde neigingen en tendensen uitdrukken“, aldus Ingo Zettler, hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Kopenhagen.

In dit begrip worden de drie karaktereigenschappen narcisme, psychopathie en machiavellisme samengevat. Wanneer alle drie de eigenschappen in één persoon te vinden zijn, wijst dat op een kwaadwillige persoonlijkheid.

De drie eigenschappen zijn weliswaar verschillend, maar overlappen elkaar vaak. Narcisme wordt gekenmerkt door grootheidswaanzin, trots, egoïsme en gebrek aan empathie. Machiavellisme komt tot uiting in manipulatie en het uitbuiten van anderen. Het gaat vaak gepaard met een cynische minachting voor moraal, een focus op de eigen belangen en bedrog. Psychopathie komt tot uiting in voortdurend antisociaal gedrag, impulsiviteit, egoïsme, harteloosheid en meedogenloosheid, wat typische kenmerken van hobbyjagers zijn.

De D-factor kan zich in de ene persoon uiten als narcisme en psychopathie, in een andere donkere eigenschap of in een combinatie van alle drie. Maar als we kijken naar de gemeenschappelijke noemer van de verschillende donkere karaktereigenschappen, blijkt ook of een persoon een hoge D-factor heeft.

Want de D-factor laat zien hoe waarschijnlijk het is dat een persoon zich gedraagt zoals typisch is voor een of meer van deze donkere eigenschappen. Eigenschappen zoals egoïsme worden misschien niet als zo extreem beschouwd als psychopathie. Maar een nieuwe studie toonde aan dat deze drie zogenoemde donkere karaktereigenschappen de algemene neiging hebben om de eigen belangen boven al het andere te stellen. De onderzoekers stellen echter vast dat er enkele belangrijke verschillen zijn tussen de donkere eigenschappen, die tot drastische verschillen in gedrag kunnen leiden.

Bij de behandeling van zulke mensen kan het identificeren van een gemeenschappelijke noemer een belangrijke rol spelen. »Dat zien we bijvoorbeeld in gevallen van extreem geweld, het negeren van regels, liegen en bedrog in bedrijven evenals in de gemeenschap», voegt Zettler toe. Medeleven is de hoeksteen van elk goed karakter.

Hun persoonlijkheid is eigenlijk fragiel; zulke mensen moeten zichzelf voortdurend bewijzen dat ze beter zijn dan anderen. Ruwweg gezegd ligt er een soort minderwaardigheidscomplex met tegelijkertijd grootheidswaanzin aan ten grondslag, legt Christian Fichter (51) is hoogleraar sociale en bedrijfspsychologie en hoofd onderzoek van de Kalaidos Fachhochschule.

“Daarbij kan het herkennen van de D-factor in een persoon belangrijk zijn om bijvoorbeeld vast te stellen of de kans bestaat dat iemand terugvalt of zich nog gevaarlijker zou kunnen gedragen.“

Mensen met een hoge D-factor neigen sterker tot het overtreden van regels

Van bijzonder fundamenteel belang is in de ogen van de onderzoekers de analogie met de «G-factor» – een concept van de beroemde Britse intelligentieonderzoeker en psycholoog professor Charles Spearman. Deze «general factor of intelligence» verklaart dat mensen die goede resultaten behalen bij een bepaalde vorm van intelligentietests, ook bij andere soorten intelligentietests goed presteren. «Net als de g-factor is de D-factor een algemeen concept dat verschillende verschijningsvormen kan hebben», legt professor Benjamin Hilbig van de Universiteit Koblenz-Landau uit. Dit betekent omgekeerd dat een hoge dark-factor zich in zeer uiteenlopende problematische gedragingen en persoonlijkheden kan uiten. «Scherp geformuleerd zou je kunnen zeggen dat wanneer een baas met genoegen zijn medewerkers afblaft, de kans groot is dat hij ook zijn zakenpartners uitbuit, belasting ontduikt of zijn vrouw bedriegt», illustreert de psycholoog uit Ulm Morten Moshagen.

Bij het doden van dieren tijdens de jacht beleven hobbyjagers plezier

Hoe zitten hobbyjagers in elkaar? Volgens een studie die de wetenschapper Marc Bekoff in „Psychology Today“ presenteerde, gaat het er ook om kosten te signaleren. Voor de jacht op de grootste en moeilijkst te bejagen dieren worden grote sommen betaald en men wil laten zien dat men het zich kan veroorloven om voor de foto van een gedood dier een exorbitante prijs te betalen. Het gaat om status en opschepperij: een leeuw is als een Cadillac, een jacht of een villa met de koppen van geschoten dieren aan de muren.

En hoe kun je beter je status tonen dan met beelden op sociale media waarop je met een macabere grijns naast een dood dier staat? Maar als je het nader bekijkt, steekt er achter dit vertoon meer dan een stomme grijns. Want volgens een studie willen jagers die hun “vreugdevolle glimlach” naast dierenlijken tonen, tot uitdrukking brengen dat het gevaar van de jacht en het doden van de dieren veel groter zijn dan men gewoonlijk denkt. De onderzoeker Chris Darimont zegt hierover: „Een vreugdevolle glimlach kun je niet veinzen, dat kun je niet op bevel doen. Natuurlijk maakt het doden van een dier een jager erg gelukkig, maar nog gelukkiger zijn ze wanneer ze niet een klein, maar een echt groot dier van een soort hebben gedood.“

Ook criminologe Xanthe Mallett bestudeerde mensen voor wie jagen een hobby is, en kwam tot de conclusie dat zij een ‚duistere triade‘ van persoonlijkheidstrekken vertonen. Daartoe behoren narcisme, machiavellisme en psychopathie – dezelfde karaktertrekken die men aantreft bij mensen die anderen vermoorden. En er zijn nog meer overeenkomsten: hobbyjagers plannen hun jacht heel nauwkeurig – en zij doven vol vreugde het ene leven na het andere uit om hun eigen abnormale verlangens te bevredigen. Wanneer hobbyjagers op tegenstand stuiten, komen zij al snel met termen als «de stand reguleren“, «milieubescherming“ en «onthaasten“. Maar wie dieren werkelijk liefheeft en wil dat ze met rust worden gelaten in plaats van in stukken te worden gesneden, gelooft dat niet. Deze mensen zijn moordenaars, zij verzamelen lijken als trofeeën. Het enige wat zij daarmee “winnen”, is de afschuw van andere mensen wanneer die zien hoe de hobbyjagers zichzelf bewieroken voor het vreugdevol doden van dieren.

Wie wil weten hoeveel D-factor er in het eigen lichaam schuilt, kan dat nu uitvinden. Voor de zelftest hebben de onderzoekers een online vragenlijst met evaluatie gratis in het Engels op internet beschikbaar gesteld.

Meer hierover in het dossier: Psychologie van de jacht