Congo: breedlipneushoorns keren terug

Meer dan tien jaar golden breedlipneushoorns in de Democratische Republiek Congo als uitgestorven.

Nu zijn er 16 exemplaren van de zuidelijke ondersoort door de natuurbeschermingsorganisatie African Parks vanuit Zuid-Afrika overgebracht naar het Garamba-nationaalpark in het noordoosten van Congo.

In de komende jaren moeten in totaal rond de 70 breedlipneushoorns naar Congo worden gebracht. Als het project succesvol is, zou het de grootste neushoornverplaatsing ooit zijn.

Het Garamba-nationaalpark, dat aan de grens met Zuid-Soedan ligt, is daarbij van bijzondere historische betekenis. Het nationaalpark gold als het laatste natuurlijke toevluchtsoord voor de noordelijke breedlipneushoorn, de andere ondersoort van de breedlipneushoorn. Tot de dieren daar zo'n 15 jaar geleden verdwenen.

Onrecht weer rechtzetten

Inmiddels bestempelt de Internationale Unie voor Natuurbehoud (IUCN) de noordelijke breedlipneushoorn als het zeldzaamste grote zoogdier. Want er bestaan wereldwijd nog maar twee vrouwelijke exemplaren, die in gevangenschap zijn geboren.

Van de zuidelijke breedlipneushoorn, die oorspronkelijk in Zambia en Zuid-Afrika thuishoorde, bestaan daarentegen nog zo'n 16.000 exemplaren. Vooral in Zuid-Afrika komt de soort echter eveneens steeds meer onder druk door Stroperij.

Hoog tijd dus, vindt Kester Vickery, dat de zuidelijke ondersoort in Congo wordt uitgezet als vervanging voor de noordelijke breedlipneushoorn. Vickery is medeoprichter van het adviesbureau Conservation Solutions, waarmee hij al zo'n 25 jaar helpt bij verplaatsingsprojecten van wilde dieren.

Door de verspreiding over het continent neemt de overlevingskans van de neushoorns weer toe. «Als je erover nadenkt, is het heel triest dat een soort in een land is uitgestorven. In wezen proberen we een onrecht weer recht te zetten», zegt Vickery.

De noordelijke witte neushoorns waren lange tijd een belangrijk onderdeel van het landschap in Congo en vervulden een belangrijke functie voor het daar aanwezige ecosysteem: "De neushoorns hielden de uitgestrekte grasvlaktes kort voor andere soorten." Daar profiteerden onder meer verschillende antilopensoorten van.

Weer meer toeristen verwacht

Dat vindt ook het Congolese Instituut voor Natuurbehoud (ICCN), dat verantwoordelijk is voor het behoud en de bescherming van de Congolese nationale parken. "De neushoorns zijn een soort die historisch gezien bij het Garamba Nationaal Park hoort. Met de terugkeer van de neushoorns stijgt hopelijk ook weer het aantal toeristen dat naar de regio komt", zegt Pascal Adrio, plaatsvervangend parkmanager in Garamba.

Goedkoop is de herintroductie van de neushoorns echter niet. "Het geschatte totale budget voor de verplaatsing van de 70 tot 80 dieren bedraagt volgens de huidige stand van zaken ongeveer vier miljoen dollar", zegt Martin Rickelton van de natuurbeschermingsorganisatie African Parks.

Toch is er ook kritiek op de omvangrijke en dure verplaatsingsprojecten. Want die zijn niet altijd succesvol. Onlangs stierven twee cheeta's na een verhuizing van Afrika naar India. Daar golden de dieren zo'n zeventig jaar lang als uitgestorven. Onderzoekers hadden bekritiseerd dat het nationale park te klein zou zijn voor de cheeta's.

Indien: Seltene Gepardenjungen sterben in Hitzewelle

Ook op het neushoornproject is kritiek. "We moeten ons echt afvragen of zo'n verplaatsing dierethisch verantwoord is. De zuidelijke witte neushoorns worden vrijwel als proefdieren in een voor hen onbekende leefomgeving geplaatst", zegt Thomas Hildebrandt, neushoornexpert en hoofd van de afdeling Reproductiemanagement bij het Leibniz-Instituut voor Dierentuin- en Wildlife-onderzoek. Daarbij worden nauwelijks te overziene risico's, bijvoorbeeld door ziektes, op de koop toe genomen.

Geen goede vooruitzichten

Hildebrandt volgt met zijn onderzoeksteam een andere aanpak. Met behulp van kunstmatige voortplanting met eicellen van de twee laatst levende noordelijke witte neushoorns moet de soort behouden blijven. Mocht het project slagen, dan ontstaan er nieuwe problemen in de regio. Zouden de noordelijke en de zuidelijke witte neushoorn in de toekomst samen kunnen leven?

Hildebrandt is niet overtuigd: «De soorten hebben zich door de ruimtelijke scheiding al duizenden jaren verschillend ontwikkeld.» Sommige onderzoekers gaan ervan uit dat het niet langer om ondersoorten gaat, maar om twee zelfstandige soorten. Pogingen om een zogenoemde hybride soort te kruisen tussen het Noordelijke en het Zuidelijke breedlipneushoorn zouden in het verleden tot gezondheidsschade bij de dieren hebben geleid.

Geen goede vooruitzichten voor een toekomstige coëxistentie in het wild, vindt Hildebrandt: «Wat doe je dan met de Zuidelijke breedlipneushoorns die al zijn verplaatst?»

Rickelton denkt echter dat de kunstmatige reproductie van het Noordelijke breedlipneushoorn te lang duurt: «Als we 30 of 40 jaar wachten, zou het leefgebied in het Garamba National Park, waar het Noordelijke breedlipneushoorn oorspronkelijk thuis was, drastisch kunnen veranderen.»

Zonder de breedlipneushoorns bebost het savannegebied zozeer dat de neushoorns er niet meer zouden kunnen leven. Het tijdvenster waarin de neushoorns overhaupt nog in Garamba herintroduceerd zouden kunnen worden, is daardoor kort. Ondanks alle risico's is Rickelton ervan overtuigd dat het breedlipneushoorn in Congo alleen met de Zuidelijke ondersoort behouden kan blijven.

U kunt met barmhartigheid alle dieren en onze planeet helpen. Kies mededogen op uw bord en in uw glas. Go vegan.