Haas Zwitserland: Bedreigd, bejaagd en genegeerd

De haas staat op de Rode Lijst van bedreigde soorten. Zijn populatie loopt al decennialang terug. Toch wordt hij in meerdere kantons nog steeds door hobbyjagers geschoten, zo'n 1.600 dieren per jaar. Geen ander voorbeeld toont de inconsistentie van het Zwitserse jachtsysteem duidelijker dan de bejaging van dit bedreigde dier.

Profiel

De haas (Lepus europaeus) behoort tot de familie van de hazen (Leporidae) en is een typische bewoner van het open cultuurlandschap. Hij bevolkt akkers, weiden, weidegronden en structuurrijke veldgebieden, in toenemende mate ook hogere gebieden. In tegenstelling tot het konijn graaft de haas geen hol. Hij is een einzelgänger die zich overdag in ondiepe kuilen (legers) te midden van de vegetatie verstopt en bij gevaar vertrouwt op zijn enorme sprintvermogen, met snelheden tot 70 km/u en abrupte hakenslag-manoeuvres.

Biologie en voortplanting

De haas kan zich in theorie drie- tot viermaal per jaar voortplanten. De moederhaas brengt per worp twee tot vier jonge hazen ter wereld, die in tegenstelling tot konijnen al behaard en ziend geboren worden (nestvlieders). De jonge hazen blijven de eerste weken in het leger en worden door de moeder slechts één- tot tweemaal per dag gezoogd, om predatoren niet op het nest attent te maken.

Ondanks zijn hoge voortplantingscijfer is de haas een kwetsbare soort. De sterfte van de jonge hazen ligt op 60 tot 80 procent, veroorzaakt door maaimachines, predatie (vos, roofvogels, kraaien), weersomstandigheden en verstoringen. Onder natuurlijke omstandigheden wordt deze hoge jeugdsterfte gecompenseerd door het voortplantingscijfer. Maar wanneer de kwaliteit van de leefomgeving afneemt, slaat dit evenwicht om.

Rode-Lijst-status

De haas is in Zwitserland als «kwetsbaar» (VU, Vulnerable) op de Rode Lijst van zoogdieren geклassificeerd (BAFU 2022). Dat betekent: er bestaat een verhoogd risico dat de soort op middellange termijn uit Zwitserland verdwijnt, als de oorzaken van de bedreiging niet worden weggenomen.

De neergang: van 70.000 naar 1.600 afschoten

Historische achteruitgang

De jachtstatistiek documenteert de neergang van de haas in Zwitserland met verontrustende duidelijkheid. In 1947, in de naoorlogse periode, werden er nog ongeveer 70.000 hazen in heel Zwitserland geschoten. In de daaropvolgende decennia stortte de populatie snel in. Rond het jaar 2000 waren het nog slechts ongeveer 2.500 afschoten. Tegenwoordig worden er jaarlijks nog ongeveer 1.600 hazen gedood. De huidige populatiedichtheden liggen op gemiddeld nog maar drie dieren per vierkante kilometer. In de jaren negentig waren het er nog meer dan vier.

Oorzaken van de achteruitgang

De belangrijkste oorzaak van de afname van de populatie is de intensivering van de landbouw. Door de ruilverkaveling zijn heggen, braakliggende terreinen en akkerranden verdwenen die de haas als dekking en voedselbron dienen. Bemesting en het gebruik van pesticiden verarmen de plantenrijkdom en verminderen het voedselaanbod. De mechanische bewerking met steeds grotere en snellere machines doodt jonge hazen rechtstreeks. De versnippering van het landschap door wegen en woongebieden doorsnijdt de leefgebieden en verhoogt de verkeerssterfte. In de buurt van woonwijken komen daar nog loslopende honden en katten als extra gevarenbron bij.

De haas is een vluchtdier dat afhankelijk is van ruime, aaneengesloten leefgebieden. Losse onbewerkte weiden midden tussen wegen en woongebieden hebben voor hem weinig nut, omdat hij bij de vlucht het risico loopt door een auto te worden aangereden. Het huidige Zwitserse cultuurlandschap is voor de haas op veel plaatsen een val geworden.

De bejaging: traditie boven soortbescherming

Juridische situatie

Volgens de geldende federale jachtwet (JSG, art. 5 lid 1 sub f) mag de haas ondanks zijn status op de Rode Lijst worden bejaagd. Het jachtseizoen loopt van 1 oktober tot en met 31 december. De kantons kunnen het jachtseizoen verkorten of de haas volledig beschermen, maar zijn daartoe niet verplicht.

Wie schiet, wie spaart?

Van de 26 kantons hebben er 11 de haas op kantonaal niveau het hele jaar door beschermd, waaronder het kanton Zug. Acht andere kantons hebben het jachtseizoen ten opzichte van de federale wet verkort. In de overige kantons is het afschot mogelijk, waarbij sommige jagersverenigingen er vrijwillig van afzien.

Bijzonder opvallend: het kanton Graubünden vertoont constant hoge afschotcijfers voor de haas. De motivering van de kantonale autoriteiten luidt dat de bejaging «traditie» is en overeenkomt met een «duurzaam gebruik van een natuurlijke hulpbron». De inkomsten uit licentievergoedingen zouden worden geïnvesteerd in de wildbescherming, die actief leefgebieden zou creëren.

Dit argument illustreert de cynische logica van het jachtsysteem: een bedreigd dier wordt verder gedood, zodat de inkomsten uit het doden ervan kunnen worden gebruikt voor zijn bescherming.

De mislukte herziening

In het kader van de herziening van de jachtwet (JSG), die in 2020 door het volk werd verworpen, hadden milieuorganisaties de jacht op bedreigde soorten zoals de haas, het korhoen en de houtsnip willen stoppen. Deze eis strandde op het politieke verzet van de hobbyjacht-lobby. Pro Natura stelde destijds vast: voor de folklorejacht op het sneeuwhoen, het korhoen, de houtsnip en de haas bestaat er vanuit wildbiologisch oogpunt geen reden. De dieren veroorzaken geen schade en hoeven niet in hun aantallen gecontroleerd te worden.

Het BAFU voerde aan dat een jachtverbod op federaal niveau pas aangewezen is wanneer de haas «in heel Zwitserland vanwege de jacht onder druk» staat. De hoofdoorzaak van de teruggang ligt in de veranderingen van de leefomgeving. Dit argument is formeel correct en tegelijk verwoestend: het beschermt de laatste resterende drukfactor, de hobbyjacht, omdat die niet de hoofdfactor is. Ecologisch beschouwd is precies het tegenovergestelde juist: wanneer een soort al door andere factoren onder druk staat, moet elke bijkomende sterftefactor worden geëlimineerd, niet getolereerd.

Meer hierover: Dossier: Jacht en biodiversiteit

De haas als indicatorsoort

Wat zijn verdwijnen betekent

De haas vervult voor de wetenschap een sleutelfunctie: hij is een indicatorsoort. Zijn aantal geeft aan hoe het gesteld is met de biodiversiteit in het open cultuurlandschap. Gaat het slecht met de haas, dan kan men daaruit afleiden dat het ook slecht gaat met de veldvogels (kievit, veldleeuwerik), de insecten (wilde bijen, loopkevers), de amfibieën en talrijke plantensoorten in dit landschap.

Omgekeerd betekent dit: wanneer de haas zich herstelt, profiteert de gehele soortengemeenschap van het cultuurlandschap. Heggen en braakliggende stroken aan veld- en bosranden, die de haas ten goede komen, zijn tegelijk leefgebieden voor tientallen andere soorten. Het bevorderen van de haas is daarmee een hefboom voor de gehele agrarische biodiversiteit.

Bond mist eigen doelstellingen

De Bond heeft zichzelf in het kader van de Biodiversiteitsstrategie Zwitserland eigen doelstellingen opgelegd. Daartoe behoort de stabilisatie en bevordering van bedreigde soorten. Bij de haas mist de Bond deze doelstellingen flagrant. Het aantal blijft dalen, de hobbyjacht wordt niet beperkt en de opwaardering van de leefomgeving verloopt slechts moeizaam. De Fondation Franz Weber heeft ervoor gewaarschuwd dat Zwitserland de haas onomkeerbaar zou kunnen verliezen als er niet doortastend wordt gehandeld.

Meer hierover: Dossier: Jachtmythes

De absurde gelijktijdigheid: bejagen en bevorderen

Bevorderingsprojecten naast afschot

De inconsistentie van het Zwitserse systeem komt nergens duidelijker tot uiting dan bij de haas. In afzonderlijke kantons lopen bevorderingsprojecten: boeren leggen braakland en heggen aan, biologen brengen populaties in kaart, jagers nemen deel aan tellingen. Tegelijkertijd worden in dezelfde of naburige kantons hazen geschoten. Er wordt overheidsgeld geïnvesteerd in de opwaardering van leefgebieden, terwijl de hobbyjacht de kwetsbare populatie verder decimeert. Deze gelijktijdigheid van bevorderen en doden is niet alleen ecologisch absurd, maar ook economisch twijfelachtig.

De vergelijking met andere landen

In verschillende Europese landen is de hazenjacht al stopgezet of sterk beperkt. In Nederland mag de haas sinds 2004 niet meer worden bejaagd, nadat de populaties dramatisch waren teruggelopen. In delen van Duitsland en Oostenrijk gelden strenge gesloten jachttijden en jachtverboden in gebieden met een lage populatiedichtheid. Zwitserland loopt op dit punt achter.

Wat er zou moeten veranderen

Onmiddellijk en landelijk jachtverbod op de haas: Een bedreigde soort die geen schade veroorzaakt en niet gereguleerd hoeft te worden, mag niet worden bejaagd. De jacht op de haas is noch ecologisch noch ethisch gerechtvaardigd. Wat 11 kantons allang hebben ingevoerd, moet in de federale wetgeving worden verankerd.
Massale opwaardering van leefgebieden in het cultuurlandschap: Heggen, braakland, akkerrandstroken en extensieve weiden moeten grootschalig en bindend worden bevorderd. De huidige ecologische compensatieoppervlakken volstaan noch qua omvang noch qua kwaliteit om de achteruitgang van de haas en van de gehele agrarische biodiversiteit te stoppen.
Vermindering van landschapsversnippering: Wegen en woongebieden doorsnijden de leefgebieden van de haas. Wildcorridors en ecoducten moeten meer worden gepland en gerealiseerd om de verbinding tussen populaties veilig te stellen.
Nationale hazenmonitoring: De actuele populatiegegevens berusten op kantonnale schattingen die methodisch uiteenlopend en lacunair zijn. Een landelijke monitoring volgens een gestandaardiseerde methodiek is een voorwaarde voor een op feiten gebaseerde beschermingsstrategie.
Uitbreiding van het jachtverbod naar verdere bedreigde soorten: Wat voor de haas geldt, geldt ook voor het korhoen, het sneeuwhoen en de houtsnip. De folklorejacht op bedreigde soorten die geen schade veroorzaken, moet worden beëindigd.

Argumentatie

«De haas wordt niet bedreigd door de hobbyjacht – de hoofdoorzaak is de landbouw.» De hoofdoorzaak is correct benoemd. Maar het argument wordt ecologisch verkeerd toegepast: als een soort al onder druk staat door verlies van leefgebied, moet elke bijkomende sterftefactor worden geëlimineerd. 1.600 afschoten per jaar bij een bedreigde soort zijn niet «duurzaam», maar contraproductief. De hobbyjacht verergert een toch al kritieke situatie.

«Het bejagen van de haas is traditie en onderdeel van duurzaam gebruik.» «Duurzaam gebruik» veronderstelt dat de populatie stabiel is of groeit. Bij de haas is het tegendeel het geval: de populatie daalt al decennialang. Wat als traditie wordt verdedigd, is het voortdurend onttrekken aan een krimpende populatie. Traditie is geen argument tegen soortenbescherming.

«De inkomsten uit de hazenjacht vloeien naar het natuurbehoud.» Een bedreigd dier doden om met de inkomsten zijn bescherming te financieren, is een cirkelredenering. Natuurbehoud moet onafhankelijk van de jachtvergunning worden georganiseerd en gefinancierd. Wie de natuur wil beschermen, heeft geen jachtvergunning nodig.

«In ons kanton komt de haas nog vaak genoeg voor om bejaagd te worden.» De indeling op de Rode Lijst als «kwetsbaar» geldt voor heel Zwitserland. Kantonale «stabiliteit» is vaak een verkeerde interpretatie van onvolledige gegevens. Zolang er geen nationale monitoring met betrouwbare cijfers bestaat, is elke kantonale verklaring van onbedenkelijkheid wetenschappelijk niet houdbaar.

Quicklinks

Bijdragen op Wild beim Wild:

Verwante dossiers

Onze aanspraak

De haas is het symbooldier van een verloren cultuurlandschap. Zijn geschiedenis is de geschiedenis van het Zwitserse soortensterven in het klein: een langzame, goed gedocumenteerde teloorgang die iedereen ziet en niemand stopt. Dat hij ondanks zijn status op de Rode Lijst nog steeds wordt bejaagd, is geen uiting van duurzaam gebruik, maar het falen van een wildbeleid dat de belangen van de hobbyjacht boven de soortenbescherming stelt. De conclusie is eenduidig: de hazenjacht moet onmiddellijk en in heel Zwitserland worden gestaakt. Wat 11 kantons allang hebben doorgevoerd, mag op federaal niveau niet langer worden behandeld als een kantonale vrije keuze. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt zodra nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen dat vereisen.

Meer over het thema hobbyjacht: in ons Dossier over de jacht bundelen we factchecks, analyses en achtergrondrapporten.