Chemicaliën in het milieu brengen wilde dieren schade toe

Het toenemende gebruik van chemicaliën op veel terreinen van ons leven heeft de afgelopen decennia geleid tot een belasting van water, bodem en wilde dieren.

Naast gewasbeschermingsmiddelen en geneesmiddelen voor mens en dier leiden ook knaagdiergiffen (rodenticiden) tot toxische effecten bij wilde dieren. Uit een nieuw onderzoek van wetenschappers van het Leibniz-Instituut voor Dierentuin- en Wildonderzoek blijkt dat deze stoffen in de lever van roofvogels in Duitsland aantoonbaar zijn. Vaak werden bloedstollingsremmers (anticoagulantia) aangetroffen, die worden ingezet tegen knaagdieren in de land- en bosbouw en in steden. Vooral havikken in stedelijk gebied in Berlijn en rode wouwen zijn zwaar belast met rodenticiden. Het feit dat deze gifstoffen ook in zeearenden zijn aangetroffen, laat zien dat ook vogels die liever in gebieden ver van de mens leven, niet gevrijwaard zijn van blootstelling.

De vogelpopulaties in Europa nemen aanzienlijk af. Tot de oorzaken van deze achteruitgang behoren de voortschrijdende verstedelijking, de toenemende intensivering van het agrarische landschap, de massale afname van insectenpopulaties en de uitstoot van stoffen in het milieu die verband houden met de genoemde vormen van landgebruik. „Het is bekend dat roofvogels bijzonder gevoelig reageren op schadelijke stoffen die zich in hun lichaam ophopen“, zegt dr. Oliver Krone, roofvogelspecialist bij de afdeling Wildziekten van het Leibniz-IZW.

„We vonden resten van rodenticiden in het leverweefsel van meer dan 80 procent van de onderzochte havikken en rode wouwen“, zegt eerste auteur Badry. In totaal overschreed 18 procent van de havikken en 14 procent van de rode wouwen de drempelwaarde van 200 ng/g lichaamsgewicht voor acute vergiftiging, wat vermoedelijk bijdraagt aan de dalende overlevingskansen van rode wouwen in Duitsland. „Bij zeearenden vonden we in bijna 40 procent van onze monsters rodenticiden in lagere concentraties, terwijl de ophoping bij sperwers en visarenden gering of nul was.“ In totaal vertoonde meer dan 50 procent van de vogels rodenticiden in het leverweefsel; bij ongeveer 30 procent vonden de wetenschappers meer dan één van de in totaal 6 aangetoonde rodenticiden.

„Vergiftiging door rodenticiden is een belangrijke doodsoorzaak voor roofvogels“, concluderen Badry en Krone. Het is gebleken dat soorten waarvan aas een regelmatig onderdeel van het voedselspectrum vormt, een hoog risico lopen om met de knaagdiergifstoffen in contact te komen. Het gebruik van deze rodenticiden is niet beperkt tot landbouwtoepassingen in stallen of de bestrijding van veldmuizen, want ook in bosbouwgebieden, in steden en in rioleringen worden rodenticiden vaak ingezet om knaagdierpopulaties te verkleinen. De analyses toonden aan dat hoe dichter de vindplaats van een dode vogel bij menselijke structuren zoals industrieterreinen of woonwijken lag, hoe waarschijnlijker het was dat de vogel aan rodenticiden was blootgesteld. „Het is voor een roofvogel waarschijnlijker om in de buurt van steden aan rodenticiden te worden blootgesteld, maar dit betekent niet automatisch dat deze stoffen zich sterker ophopen“, verklaren de auteurs. Soortspecifieke eigenschappen zoals het regelmatig eten van aas (vooral kleine zoogdieren) of het jagen op vogels die directe toegang hebben tot rodenticide-lokdozen, lijken meer verantwoordelijk te zijn voor de mate van ophoping van de gifstoffen dan het gebruik van stedelijke leefgebieden op zich. De accumulatie verloopt in veel afzonderlijke stappen en strekt zich vaak uit over het hele leven van een individu, waardoor volwassen vogels vaker aantoonbare hoeveelheden van de stoffen in de lever hebben dan jonge vogels.

Naast rodenticiden vonden de wetenschappers ook geneesmiddelen zoals ibuprofen (14,3 %) of fluorchinolon-antibiotica (2,3 %) in dood aangetroffen vogels. Onder de gewasbeschermingsmiddelen vonden zij in twee rode wouwen het tot 2019 toegelaten insecticide dimethoaat en de metaboliet omethoaat, en in twee andere rode wouwen het tot 2021 toegelaten neonicotinoïde thiacloprid. De wetenschappers gaan ervan uit dat de gehalten aan dimethoaat het gevolg zijn van opzettelijke vergiftigingen. De thiacloprid-residuen wijzen, vanwege de korte halfwaardetijd in vogelorganen, op blootstelling kort voor het overlijden.

De resultaten van deze analyses laten duidelijk zien dat met name rodenticiden en opzettelijke vergiftigingen een bedreiging vormen voor roofvogels, concluderen de auteurs. Dit geldt zowel voor aaseters als voor roofvogels die in of nabij stedelijke leefgebieden leven. Daarom moeten de bronnen van rodenticiden langs de voedselketen opnieuw worden beoordeeld in het licht van secundaire vergiftigingen en mogelijke toxiciteit voor roofvogels, die vaak aan de top van de voedselketen staan. Bovendien wijzen de bij zeearenden aangetoonde concentraties rodenticiden erop dat verder onderzoek nodig is naar de bronnen en verspreidingsmechanismen van deze stoffen in het milieu, aangezien de doelsoorten van rodenticiden niet tot het klassieke voedselspectrum van de zeearend behoren.