Nationaal Park: 100 jaar herintroductie van de Alpensteenbok

Het scheelde maar een haar of de Alpensteenbok was voorgoed uit zijn voormalige thuisland verdwenen. In meerdere spectaculaire acties slaagden stropers en smokkelaars er aan het begin van de vorige eeuw in om in totaal 59 steenbokken naar Zwitserland te brengen. Na succesvolle fokkerij werden op 20 juni 1920 ook in het Zwitserse Nationale Park de eerste steenbokken opnieuw uitgezet.

Niet voor niets geldt de Alpensteenbok als koning van de Alpen. Zijn aanpassing aan de alpiene leefomgeving is perfect, zijn klimkunsten zijn legendarisch en zijn stoïcijnse rust midden in een sneeuwstorm is bewonderenswaardig. En toch: dit symbool van kracht, uithoudingsvermogen en levenswil is op een haar na volledig door de mens uitgeroeid. Zonder de moedige inzet van een paar natuurvrienden en – paradoxaal genoeg – de jachtpassie van de Italiaanse koningen zouden er vandaag de dag nauwelijks nog steenbokken in onze bergen leven.

Alpensteenbok op het randje van uitroeiing

Al in de 16e eeuw droegen de opkomende vuurwapens, ongunstige weersomstandigheden en de daarmee gepaard gaande mislukte oogsten bij aan de intensieve bejaging van de steenbok. Bovendien drong de mens steeds verder door in de berggebieden. Bossen werden gekapt en de weidegebieden voor het vee beperkten de leefgebied van het hooggebergtewild steeds meer toe. Ook bijgeloof speelde een niet te onderschatten rol. Bijna elk lichaamsdeel kreeg een genezende werking toegeschreven. Naast bloed, beenmerg en milt werden de hoorns en de bezoarstenen, evenals het zogenaamde hartkruis, gebruikt. Dit verharde kraakbeen van de hartkleppen zou zijn drager onkwetsbaar maken. Hoewel de Drie Bonden in 1612 een streng jachtverbod voor de steenbok instelden, was hij in Graubünden al rond 1640 uitgeroeid. In 1809 werd in Wallis de laatste Zwitserse steenbok geschoten.

Koninklijke bescherming vijf voor twaalf

In het gebied van de Gran Paradiso, tussen het Aostadal en Piemonte, overleefden uiteindelijk de laatste alpensteenbokken. Victor Emanuel II, de koning van Italië, zorgde er persoonlijk voor dat strenge beschermingsbepalingen door wildbeheerders werden gehandhaafd.

Vanaf het midden van de 19e eeuw begonnen de pogingen om steenbokken in andere delen van de Alpen opnieuw te vestigen. Omdat de Italiaanse koning niet bereid was dieren voor de fok aan Zwitserland af te staan, werden stropers ingehuurd die vanaf 1906 met levensgevaar steenbokkalfjes uit de Gran Paradiso naar Zwitserland smokkelden. Deze werden opgevoed en gefokt in het dierenpark Peter und Paul in St. Gallen. Al snel volgden de eerste uitzettingen in het Weisstannental en bij de Piz Ela, helaas zonder succes.

Steenbokken in het jonge Nationaal Park

Vervolgens kwam het pas opgerichte Zwitserse Nationaal park (SNP) in beeld. Op 19 juni 1920 kwamen zeven kisten met steenbokken aan in Zernez. Ze werden op het station ontvangen door een fanfare en een grote menigte. De volgende ochtend ging het met een paardenwagen verder richting Ova Spin en Piz Terza, waar de jonge steenbokken in vrijheid werden gesteld.

De nog jonge kolonie kreeg al na een jaar een tegenslag te verwerken. Twee bokken en twee geiten trokken richting Livigno: de bokken werden gestroopt, de geiten vestigden zich vervolgens aan de Piz Albris. Zij gaven de aanzet tot de oprichting van de kolonie Albris. In de jaren 1923, 1924 en 1926 volgden nog meer uitzettingen. Deze keer vervoerde men de dieren echter naar de Val Cluozza.

Succesvolle comeback

De redding van de alpensteenbok is een wereldwijd ongekend succesverhaal. Door het daadkrachtige ingrijpen van enkele visionairen kon een diersoort als het ware vijf voor twaalf voor uitsterven worden behoed. Tegenwoordig leven er in het SNP zo'n 300 steenbokken, in de hele Alpen zijn het er naar schatting ongeveer 40.000. Ze stammen allemaal af van de restpopulatie in het jachtgebied van de Italiaanse koningen bij Gran Paradiso. Dat betekent dat de genetische diversiteit bij de huidige steenbokken gering is. Hoe dit in de toekomst de populatie zal beïnvloeden, is nog niet bekend. Zulke geslaagde herintroducties laten zien dat Soortenbescherming werkt als de politieke wil aanwezig is.