Hoe wilde dieren de winter in de sneeuw overleven

Dat sneeuw niet gelijk is aan sneeuw, weten vooral de Inuit.

Poedersneeuw heet bij hen «tlapa», vkorstige sneeuw «Tlacringit» en natte sneeuw «Tlayinq». De Nunavik-Inuit in Canada hebben 53 woorden voor de meest uiteenlopende vormen van sneeuw. Voor hen is kennis over sneeuw een kwestie van overleven. Ook voor wilde dieren is het een kwestie van leven of dood of er poedersneeuw of grote natte vlokken uit de lucht vallen. Terwijl poedersneeuw als een zacht donzen dekbed het lichaam warm houdt, leggen natte vlokken zich als een lijkkleed over de dieren. Is de vacht eenmaal doorweekt, dan dreigt de dood door onderkoeling. Zieke of ondergewichtige wilde dieren hebben nauwelijks kans om te overleven. Toch hebben wilde dieren tal van strategieën ontwikkeld om de winter goed door te komen.

Met het begin van de winter breekt voor wilde dieren een zware tijd aan. Onder een dichte laag sneeuw en ijs is het toch al schaarse voedsel onbereikbaar geworden. Is de sneeuw bovendien aangevroren, dan vinden ze nauwelijks nog iets te eten. Planteneters zoals reeën en edelherten schroeven daarom hun stofwisseling terug. De pens van herkauwers kan nu 60 procent minder voedsel bevatten dan in de herfst. Gras, kruiden, eikels en kastanjes zijn nauwelijks te vinden; een verkleind spijsverteringsstelsel is dan de perfecte oplossing. De dieren blijven bewegingloos in het landschap staan en teren op hun energiereserves. Bij een dik sneeuwdek vermijden reeën en edelherten elke onnodige beweging nog sterker. Wie zich niet beweegt, verbruikt minder calorieën. Elke vlucht betekent een onvoorzien calorieverbruik dat in de winter niet volledig via voedsel kan worden aangevuld.

Bij de familie wild zwijn beschermt knuffelen tegen de kou. De biggen liggen nu dicht op elkaar gepakt in het zogeheten worpnest. De kleintjes wegen slechts enkele honderden grammen en hun ondervacht is nog niet voldoende ontwikkeld. In het worpnest profiteren ze van de lichaamswarmte van hun broertjes en zusjes. Elke verstoring kan eindigen in dodelijke onderkoeling. Daarom let de zeug – het vrouwelijke wilde zwijn – erop dat niemand te dicht bij haar jongen komt.

Andere wilde dieren, zoals hazen en wilde zwanen, laten zich heel bewust door de warmende poedersneeuw «toedekken». Net als de mensen aan de poolcirkel leven ze met de sneeuw en benutten ze de voordelen van het witte pak. Natte sneeuw en dikke vlokken maken het overleven voor hen daarentegen moeilijk.

Er zijn ook «winterliefhebbers» onder de wilde dieren: de otter is met zijn dichte vacht van meer dan honderd miljoen haren perfect aangepast aan de kou. Ook de vos trekt zich weinig aan van het winterweer. Met zijn kop vooruit springt hij op muizenjacht de sneeuw in en trekt zo menig dikke muis tevoorschijn die hij dankzij zijn fijne gehoor heeft opgespoord. Zolang hij onder het sneeuwdek muizen kan vinden, is de winterse wonderwereld voor hem helemaal in orde.

Terwijl de meeste zoogdieren een tandje terugschakelen en hun dagelijkse leven wat rustiger aan doen, komt de spitsmuis in de winter pas echt op dreef. Onder het sneeuwdek is de insecteneter uiterst actief. Vette kevers en andere insecten liggen vrijwel bewegingsloos in de grond en zijn een gemakkelijke prooi voor het kwieke muisje.

Jonge hommelkoninginnen slapen trouwens onder dichte mosdekens in de grond. Een zelfgemaakt «antivries» beschermt hen tegen bittere kou tot min 19 °C. Bovendien hebben de koninginnen voor de winter vetreserves opgebouwd en hun eigen honingblaas gevuld. De inhoud daarvan is de brandstof voor de eerste vlucht aan het einde van de winter.

Amfibieën verkeren bij ijzige temperaturen in een koudestarre. Ze moeten bij voorkeur op vorstvrije plekken overwinteren: padden in composthopen, kikkers in vijvers die minstens 4 meter diep zijn. Anders overleven ze de vorst niet. Vissen verlagen hun activiteit in de winter en maken gebruik van de anomalie van water. Water heeft bij 4 °C zijn hoogste dichtheid en is dan het zwaarst. De onderste lagen van een meer zijn dus altijd 4 °C, althans als het meer een bepaalde diepte heeft (< 1 m). In die lagen trekken de vissen zich terug om te overwinteren.