Czym są drapieżniki i jaką rolę odgrywają?

W Szwajcarii należą do nich wilk, ryś, niedźwiedź brunatny, a także mniejsze gatunki, takie jak lis, borsuk, tchórz i kuna.

Mimo tej ekologicznej roli drapieżniki w Szwajcarii są systematycznie tropione, regulowane, a w przypadku wilka i rysia coraz częściej legalnie odstrzeliwane. Ten artykuł wyjaśnia, jaką funkcję pełnią drapieżniki, dlaczego myśliwi rekreacyjni postrzegają je jako konkurentów oraz co nauka mówi o ich statusie ochrony.

Co to jest kaskada troficzna? Zasada Yellowstone

Najbardziej znanym przykładem ekologicznej siły drapieżników jest Park Narodowy Yellowstone w USA. Wilki zostały tam wytępione w 1926 roku, a ponownie wprowadzone w 1995 roku. To, co nastąpiło potem, przerosło wszelkie oczekiwania: wilki zaczęły regulować populację wapiti (północnoamerykańskiego gatunku jelenia). Wapiti zmieniły swoje zachowanie i zaczęły unikać głębokich dolin i brzegów rzek. W odciążonych dolinach odrodziły się pastwiska, osiki i topole. Powróciły bobry, ponieważ znów pojawiły się gałęzie wierzby. Tamy bobrowe zmieniły gospodarkę wodną rzek. Ryby, płazy i ptaki wodne skorzystały z nowych siedlisk.

Ten efekt ekologia nazywa kaskadą troficzną: zmiany na jednym poziomie łańcucha pokarmowego wywołują kaskadowe efekty na innych poziomach. Drapieżniki znajdują się na szczycie tej kaskady. Tam, gdzie ich brakuje, ekosystemy tracą swoją dynamikę i złożoność. Zasada Yellowstone obowiązuje nie tylko w Ameryce Północnej. Badania z Europy – w tym ze Szwajcarii, Skandynawii i Polski – potwierdzają podobne efekty po powrocie wilka i rysia.

Rys w Szwajcarii: regulacja populacji sarny i odnowa lasu

Ryś (Lynx lynx) został ponownie wprowadzony do Szwajcarii w latach 70. XX wieku i od tego czasu zadomowił się w kilku regionach. Jego głównym łupem jest sarna – a dokładniej słabe, chore i stare sarny, które chwyta dzięki swojemu doskonałemu zmysłowi postrzegania.

Skutki tej selekcji są istotne ekologicznie: po pierwsze, zdrowsze populacje saren – kondycja genetyczna populacji rośnie, ponieważ słabsze osobniki wcześniej wypadają z populacji. Po drugie, mniejsze szkody od zgryzania w lesie: tam, gdzie obecny jest ryś, sarny zmieniają swoje zachowanie i unikają otwartych powierzchni, co chroni młode drzewka na eksponowanych terenach. Po trzecie, odnowa lasu: badania z Jury i Gryzonii pokazują, że na obszarach z obecnością rysia odnowa lasu jest wyraźnie lepsza niż na obszarach bez rysia.

KORA – Ekologia drapieżników i zarządzanie dziką fauną (szwajcarskie centrum badawcze zajmujące się drapieżnikami) udokumentowało te zależności w wielu badaniach. Wniosek jest jasny: ryś jest korzyścią dla szwajcarskiego lasu – a dla łowiectwa rekreacyjnego konkurencją, co tłumaczy, dlaczego związki łowieckie lobbują przeciwko ochronie rysia. Więcej na temat rysia w Szwajcarii znajdziesz w naszym dossier.

Wilk w Szwajcarii: powrot, wplyw i konflikty

Wilk (Canis lupus) powrócił do Szwajcarii naturalnie z Włoch w latach 90. XX wieku. Według KORA – Ekologia drapieżników i zarządzanie dziką fauną w sezonie 2025/26 w Szwajcarii żyło około 43 watah wilków. Ekologiczny wpływ wilka na populacje jeleni jest analogiczny do efektu Yellowstone: wilki regulują populacje jeleni, szczególnie osobniki starsze, słabsze i chore. W regionach z obecnością wilków badania wykazują zmianę zachowania jeleni szlachetnych. Mniejsze zgryzanie przez jelenie w niektórych obszarach leśnych może przyczynić się do regeneracji lasu ochronnego – tematu o egzystencjalnym znaczeniu dla Szwajcarii.

Więcej na temat związku między drapieżnikami a lasem ochronnym w dossier o konflikcie las-zwierzyna. Kompleksowe informacje o wilku oferuje nasz Dossier o wilku.

Szakal zlocisty: nowy drapieżnik w Szwajcarii

Szakal złocisty (Canis aureus) rozprzestrzenia się z Europy Południowo-Wschodniej do Europy Środkowej od lat dziesiątych XXI wieku i dotarł już również do Szwajcarii. Jest wyraźnie mniejszy od wilka – przypomina wielkością średniej wielkości psa – i żywi się głównie małymi ssakami, padliną, owocami oraz sporadycznie małymi dzikimi zwierzętami lub potomstwem zwierząt gospodarskich.

Szakal złocisty nie jest obecnie w Szwajcarii ugruntowanym mieszkańcem o stabilnych populacjach, ale pojedyncze osobniki są regularnie potwierdzane. Wypełnia niszę ekologiczną i może przyczyniać się do regulacji populacji małych zwierząt. Reakcja lobby łowieckiego na szakala złocistego jest znamienna: chociaż praktycznie nie stanowi on konkurencji dla łowiectwa rekreacyjnego, w kręgach myśliwskich jest już określany jako „problematyczny" – wzorzec, który powtarza się przy każdym nowym drapieżniku.

Konwencja Berneńska i status ochrony: co mówi prawo międzynarodowe

Konwencja Berneńska (Konwencja o ochronie dzikiej fauny i flory europejskiej oraz ich siedlisk naturalnych) jest najważniejszym europejskim porozumieniem w dziedzinie ochrony przyrody. Wilk, rys i niedźwiedź brunatny są wymienieni w Załączniku II Konwencji Berneńskiej jako „ściśle chronione gatunki zwierząt". Oznacza to, że państwa-strony – w tym Szwajcaria – są zobowiązane do ochrony tych gatunków i zachowania ich siedlisk.

Odstępstwa od nakazu ochrony są dopuszczalne jedynie pod ściśle określonymi warunkami: muszą służyć ochronie zdrowia publicznego lub bezpieczeństwa, zapobiegać poważnym szkodom lub leżeć w interesie badań naukowych. Poziom ochrony wynikający z Konwencji Berneńskiej jest coraz bardziej narażony na presję: w 2024 roku Komisja Europejska zaproponowała obniżenie statusu ochrony wilka ze „ściśle chronionego" na „chroniony" – pod naciskiem lobby łowieckiego i rolniczego.

Nowelizacja JSG 2025: co się zmieniło w Szwajcarii

Znowelizowane prawo łowieckie i o ochronie przyrody (JSG) weszło w życie 1 lutego 2025 roku. Z perspektywy drapieżników istotne są następujące zmiany: kantony mogą teraz odstrzeliwać wilki prewencyjnie i w większej liczbie, bez konieczności udowodnienia konkretnej szkody. Władze mogą działać szybciej, gdy zostanie przekroczona określona wielkość populacji wilków. WWF, Pro Natura, BirdLife Schweiz oraz inne organizacje ochrony przyrody ostro skrytykowały nowelizację JSG, ponieważ podważa ona ochronę drapieżników i faworyzuje interesy lobby łowieckiego.

Nowelizacja JSG jest paradygmatycznym przykładem tego, jak narracja lobby łowieckiego przenika do ustawodawstwa: wilk jest przedstawiany jako „zagrożenie" dla zwierząt gospodarskich i zwierzyny łownej, chociaż profesjonalna ochrona stad mogłaby rozwiązać większość konfliktów. Więcej o środkach ochrony stad w Dossier o ochronie stad w Szwajcarii.

Dlaczego myśliwi rekreacyjni postrzegają drapieżniki jako konkurencję

Fundamentalny konflikt między myśliwymi rekreacyjnymi a drapieżnikami to konflikt konkurencyjny: obaj „chcą” tych samych zwierząt. Wilk i ryś polują na jelenie, sarny i kozice – dokładnie te gatunki zwierząt, które są preferowanym celem polowań myśliwych rekreacyjnych. Gdy drapieżniki upolują dzikie zwierzęta, brakuje ich jako obiektów odstrzału dla łowiectwa rekreacyjnego.

Ten konflikt konkurencyjny rzadko jest tak jasno nazywany w debacie publicznej. Zamiast tego lobby łowieckie przedstawia drapieżniki jako zagrożenie dla zwierząt gospodarskich (wilk), przyczynę ubóstwa dzikich zwierząt (ryś) lub gatunki inwazyjne (szakal złocisty) – narracje, które ukrywają rzeczywisty konflikt interesów. Z ekologicznego punktu widzenia metafora konkurencji jest błędna: drapieżniki naturalnie regulują populacje dzikich zwierząt i nie polują dla rozrywki, lecz dlatego, że są głodne.

Drapieżniki i las ochronny: niedoceniany zwiazek

Las ochronny ma dla Szwajcarii egzystencjalne znaczenie: chroni osiedla, drogi i linie kolejowe przed lawinami, obrywami skalnymi i osuwiskami. Około 43% szwajcarskich lasów pełni funkcję ochronną. Aby las mógł spełniać tę funkcję, potrzebuje odnowienia – czyli dorastających młodych drzew. Największą przeszkodą w odnowieniu lasu w szwajcarskich Alpach jest zgryzanie przez zwierzynę płową. Drapieżniki mogą, poprzez swój wpływ regulacyjny na populacje zwierzyny płowej, przyczynić się do odciążenia lasu ochronnego. Jest to naukowo udowodnione. Więcej na ten temat w dossier o konflikcie las-zwierzyna.

Mniejsze drapieżniki: lis, borsuk, kuna i ptaki drapieżne

Nie tylko wilk i ryś są drapieżnikami. Także mniejsze gatunki pełnią ważne funkcje regulacyjne: Lis reguluje populacje myszy i drobnych gryzoni, które w przeciwnym razie powodowałyby znaczne szkody w rolnictwie. Borsuk zjada dżdżownice, larwy owadów i drobne ssaki, przyczyniając się do napowietrzania gleby. Kuny domowe i leśne regulują populacje drobnych ssaków i ptaków. Ptaki drapieżne (jastrząb, myszołów, sokół wędrowny) regulują populacje drobnych ssaków i ptaków z góry.

Wszystkie te gatunki znajdują się pod presją łowiectwa rekreacyjnego lub rolnictwa przemysłowego. Ptaki drapieżne, mimo ustawowej ochrony, wciąż są nielegalnie tępione. Lisy, borsuki i kuny są odstrzeliwane w dużych liczbach. Uzasadnienia są zawsze podobne: „szkody w zwierzętach gospodarskich”, „konkurencja dla zwierzyny łownej” czy „gatunek inwazyjny” – narracje, które często nie wytrzymują naukowej weryfikacji.

Podsumowanie: chronić drapieżniki, a nie zwalczać

Drapieżniki nie są zagrożeniem – są ekologiczną koniecznością. Kaskada troficzna w Parku Yellowstone, odmładzanie lasu dzięki obecności rysia w Szwajcarii, znaczenie regulacji populacji zwierzyny płowej dla lasów ochronnych: wszystko to dowodzi, że drapieżniki świadczą usługi ekosystemowe, których łowiectwo rekreacyjne nigdy nie zastąpi.

Rewizja prawa łowieckiego (JSG) z 2025 roku zmierza w złym kierunku. Osłabia ochronę drapieżników na rzecz branży rekreacyjnej oraz lobby rolniczego, które odrzuca profesjonalną ochronę stad jako zbyt kosztowną lub zbyt uciążliwą. Tymczasem konsekwentna ochrona stad – połączona z ramami tolerancji dla populacji drapieżników – byłaby zarówno ekologicznie, jak i ekonomicznie sensowniejsza niż permanentne przerzedzanie populacji wilków.

Dalsze materialy na wildbeimwild.com:

• Dossier: Ochrona stad w Szwajcarii
• Dossier: Konflikt las–zwierzyna – zgryzanie, narracja, łowiectwo rekreacyjne
• Dossier: Wilk w Szwajcarii
• Dossier: Rys w Szwajcarii
• Dossier: Niedźwiedź w Szwajcarii
• Dossier: Łowiectwo i bioroznorodnosc

Więcej informacji na temat aktualnej polityki łowieckiej w Szwajcarii znajdziesz w naszym dossier na wildbeimwild.com.