Zonne-energie, PFAS en wilde dieren: gif tot in melk en vlees

De uitspraak ging viral in de media en is een perfect voorbeeld van een waarheid die zo is toegesneden dat ze als een argument overkomt.

Wij hebben de bewering onderzocht en trekken de lijn door naar waar het debat volgens onze kernactiviteit thuishoort: de bescherming van wilde dieren, leefgebieden en uiteindelijk ook van de mensen die aan het einde van diezelfde voedselketen staan.

De valcijfers onder de loep

De Suva registreerde in de periode 2013 tot 2022 gemiddeld 183 erkende arbeidsongevallen per jaar met een val van het dak bij werkzaamheden aan zonne-installaties. In Duitsland meldde de BG Bau voor 2025 in tien maanden tijd drie dodelijke PV-gerelateerde valpartijen. Serieus te nemen, maar ver verwijderd van Steinhausers retorische "willekeurig veel".

Doden per terawattuur, de eerlijke maatstaf

De peer-reviewde maatstaf van Our World in Data toont aan: zonne-energie (0,02 doden/TWh) is minimaal veiliger dan kernenergie (0,03 doden/TWh). Steinhausers vergelijking klopt alleen wanneer arbeidsongevallen volledig worden meegerekend, maar de langetermijngevolgen van straling door kernenergie buiten beschouwing worden gelaten.

Regen spoelt gif uit, dat is bewezen

De studie van de Universiteit van Stuttgart, in opdracht van het Duitse ministerie van Economische Zaken, toont aan: lood en het kankerverwekkende cadmium uit zonnepanelen worden door regen over meerdere maanden "vrijwel volledig" uitgespoeld. Tot 2016 waren wereldwijd 11.000 ton lood en 800 ton cadmium in panelen verwerkt, dagelijks komt er drie vierkante kilometer zonnepaneeloppervlak bij. Omdat PV-panelen zijn uitgezonderd van de EU-schadelijke-stoffenverordening RoHS, mag soldeertin nog steeds tot 36 procent lood bevatten, hoewel loodvrije alternatieven "met weinig extra inspanning" mogelijk zouden zijn. Hagel, microscheurtjes, branden en veroudering zijn voldoende om regen de panelen te laten binnendringen en gifstoffen vrij te laten komen.

PFAS, de eeuwigheidschemicaliën van de energietransitie

Naast zware metalen is er nog een tweede stofgroep verwerkt in zonnepanelen: per- en polyfluoralkylverbindingen (PFAS). De milieuorganisatie ChemSec voorspelt een groeiend aantal rechtszaken vanwege PFAS, die onder andere in zonnepanelen worden aangetroffen. PFAS zijn door hun extreem stabiele koolstof-fluorbinding praktisch niet afbreekbaar, hopen zich op in organismen en staan onder verdenking van het veroorzaken van vruchtbaarheidsstoornissen, immuunschade en kanker. De EU discussieert momenteel over een omvattend PFAS-verbod. Meer dan 10’000 stoffen uit deze groep zijn in omloop, ook in centrale technologieën van de energietransitie.

We hebben dit onderwerp al aan de hand van het voorbeeld windenergie gedocumenteerd in PFAS uit windturbines bedreigen wilde dieren. Voor fotovoltaïsche zonne-energie geldt dezelfde logica: achterkantfolies, afdichtingen en coatings bevatten gefluoreerde polymeren, die vrijkomen door slijtage, brand en afvalverwerking. PFAS zijn inmiddels aantoonbaar in het bloed van vrijwel de gehele Europese bevolking, kinderen en zwangere vrouwen gelden als bijzonder kwetsbare groepen.

Bioaccumulatie, wanneer gif via de voedselketen omhoog trekt

Hier wordt het debat relevant voor de bescherming van wilde dieren. De vaktermen voor de ophoping van toxische stoffen via de voedselketen luiden bioaccumulatie: schadelijke stoffen worden sneller opgenomen dan ze kunnen worden afgebroken. Een studie van de Universiteit van Ulm in «Science of the Total Environment» toont aan: elk jaar sterven miljoenen wilde dieren, meestal vogels, aan loodvergiftiging, niet alleen door munitie uit de recreatieve jacht, maar ook door industriële inspoeling van lood, cadmium, kwik en andere zware metalen. Bij flamingo's zijn in het verenkleed tien sporenelementen aangetroffen, waaronder precies die stoffen die ook in zonnepanelen zitten: cadmium, koper, lood, tin en zink. Het Beierse Landesamt für Umwelt bevestigt dat bij bosdiersoorten door bioaccumulatie «hogere concentraties schadelijke stoffen in het organisme te verwachten» zijn.

PFAS in wilde zwijnen, het eerste grote alarmsignaal

In 2024 ontdekte het Landesuntersuchungsamt Rheinland-Pfalz zulke hoge PFAS-waarden in de levers van wilde zwijnen dat consumptie, verwerking en verkoop werden verboden. Wilde zwijnen zijn door hun grondwoelende voedselzoekgedrag een uitstekend meetinstrument voor grootschalige milieuvervuiling. Wat niet meer op het bord van de recreatieve jager mag belanden, hoopt zich daarvoor onopgemerkt op in het levende dier, en beide zijn dezelfde waarschuwing: het gif zit al in de voedselketen.

PFAS in Zwitserse melk en vlees, het eindstation mens

Wat als een ver probleem klinkt, is in Zwitserland allang realiteit. Het kanton Appenzell Ausserrhoden voerde tussen oktober 2025 en maart 2026 een vrijwillig PFAS-onderzoek uit bij melkveebedrijven: in ongeveer één op de drie gecontroleerde bedrijven werden verhoogde waarden gemeten, in meerdere gevallen werden de EU-richtwaarden fors overschreden. In de Rijnvallei van St. Gallen mogen vijf boerenbedrijven het vlees van hun dieren niet meer verkopen, omdat de bodem met giftige chemicaliën vervuild is. In het kanton Glarus toonde een analyse van de ZHAW en de ETH Zürich, in opdracht van het Bafu, PFAS aan in meer dan 99 procent van alle bodemmonsters. Ook Thurgau heeft een driejarig project voor systematisch melkonderzoek gelanceerd.

Zwitserlandbreed onderzochten de kantonnale chemici eind 2025 zo'n 900 monsters van vlees, vis en eieren. Minder dan een procent lag boven de wettelijke maximumwaarde; bij de aanvullend geanalyseerde melkmonsters was dat ongeveer twee procent boven de niet-bindende richtwaarde. Nog geen landelijk dekkend beeld, maar wel duidelijke hotspots.

De hoofdoorzaak in Oost-Zwitserland is niet de huidige energietransitie, maar PFAS-houdend zuiveringsslib, dat tot het verbod in 2006 jarenlang als meststof op landbouwgrond mocht worden uitgereden, plus blusschuim van oefenterreinen. En precies dat is de les: een twintig jaar geleden verboden verspreidingsweg leidt vandaag tot verkoopverboden voor Zwitserse boerenbedrijven. Wat achterfolies, afdichtingen en coatings van de huidige zonne- en windenergie-industrie in de komende decennia in bodems en wateren achterlaten, volgt dezelfde logica, alleen met een nieuwe bron.

Bijzonder veelzeggend is de politieke reactie: de kantons St. Gallen, Thurgau en beide Appenzell wijzen een geplande federale richtlijn voor strengere PFAS-controles in levensmiddelen af. De Ausserrhoder regering waarschuwt dat een verkoopverbod landbouwbedrijven razendsnel in financiële nood zou brengen en hun bestaansgrondslag in gevaar zou brengen. De rekening wordt uiteindelijk betaald door de consumenten, door de wilde dieren in bodems en wateren, en door die recreatieve jagers wier wildbraad in steeds meer regio's apart op schadelijke stoffen moet worden onderzocht.

Het geval Schertenleib en het voorstel van Nicolet

De West-Zwitserse fokker Marc Schertenleib bouwde in 2021 een nieuwe stal met een zonnepaneleninstallatie op het dak en verloor vervolgens meer dan 300 runderen aan mysterieuze ziektes – een schade van meer dan drie miljoen Zwitserse frank. Nadat hij zijn dieren terugverplaatste naar de oude stal zonder zonnepanelen, deden de problemen zich niet meer voor. Schertenleib vermoedt dat zwerfstroom de oorzaak is en heeft de Stiftung Henny opgericht om andere getroffen bedrijven te ondersteunen. SVP-Nationalraadslid Jacques Nicolet (VD) diende daarop een parlementair voorstel in en eist een tijdelijk moratorium op zonnepanelen op stallen, totdat de oorzaken zijn opgehelderd.

Dit geval staat niet op zichzelf: Agripedia.ch documenteert nog een ander Brown-Swiss-bedrijf, waar na de bouw van een nieuwe stal met zonnepanelendak de gezondheid van de veestapel drastisch instortte – deskundigen weten dit aan lekken in de zonnepaneleninstallatie door onvoldoende aarding. Volgens ESTI volstaat bij runderen al een spanningsverschil vanaf 1 volt om het gedrag, de melkproductie en de diergezondheid aan te tasten.

De cirkel sluit zich bij de afvalverwerking

Zoals wij in «Zonnepaneelafval: het afvalverwerkingsprobleem» hebben gedocumenteerd, produceren zonnepanelen per eenheid energie ongeveer 300 keer meer giftig afval dan kerncentrales. De Stuttgart-studie waarschuwt uitdrukkelijk: "Gevaren en risico's door giftige stoffen in fotovoltaïsche modules lijken bijzonder groot in landen waar geen geordende afvalverwerkingssystemen bestaan." Tegelijkertijd eist IG Wild beim Wild: bossen en bosranden moeten "zonder mitsen en maren" vrijgehouden worden van zonne- en windenergie-installaties, om migraties en genetische uitwisseling van wilde dieren niet te belemmeren.

Parallellen met windenergie

Zoals in «De gevolgen van windturbines voor wilde dieren en het debat over schone energie» zoals weergegeven, geldt: 'Schoon' betekent niet automatisch 'natuurvriendelijk'. Beide technologieën hebben problemen met giftige stoffen (PFAS, zware metalen), ruimteconflicten en bioaccumulatierisico's, en in beide gevallen leiden geënsceneerde voor-/tegendebatten de aandacht af van de wilde dieren, de bodems en de mensen die aan het einde van de voedselketen staan.

Wat politiek moet volgen

Dak-zonnepanelen bindend voorrang geven boven zonneparken op open terrein en grote alpiene installaties. Bos, bosranden en wildcorridors absoluut vrijhouden. Opname van zonnepanelen in de EU-RoHS-richtlijn, loodvrij soldeer als standaard. PFAS-verbod zonder uitzonderingen voor de energietransitie-industrie. Verplichte monitoring van PFAS en zware metalen bij wilde zwijnen, roofvogels, bodemorganismen, grondwater en drinkwaterwinningen in de omgeving van alle zonne- en windenergie-installaties. Terugname- en recyclingplicht met echte inzamelquota in plaats van exportmazen. En niet in de laatste plaats: de rioolslibhistorie van Oost-Zwitserland serieus nemen als historische waarschuwing. Elke toeleveringsketen van de huidige energietransitie moet worden getoetst op de vraag of ze het Oost-Zwitserland-scenario van de jaren 2050 voorbereidt.

Steinhausers retorische toespitsing leidt af, maar de problematiek van giftige stoffen in de zonne-industrie is reëel en moet met volle scherpte benoemd worden. Lood, cadmium en PFAS verdwijnen niet zomaar in stortplaatsen, ze belanden in bodems, wateren en via de voedselketen in flamingo's, roofvogels, wilde zwijnen, in koemelk, rundvlees en daarmee in de lichamen van onze laatste wildlevende buren en onszelf. De met PFAS belaste melkveebedrijven in Appenzell en de verkoopverboden in het Rijndal van Sankt Gallen tonen aan dat de stap van wild dier naar mens niet theoretisch is, maar meetbaar. Het eerlijke energiedebat wordt niet beslecht tussen reactorkernen en dakinstallateurs, maar bij de vraag hoeveel vergiftigd weefsel wij wilde dieren en onszelf aandoen, en hoe vastberaden wij toeleveringsketens, afvalverwerking en locatiekeuze reguleren.