Zonne-energie, PFAS en wilde dieren: gif tot in melk en vlees

De uitspraak ging viraal in de media, en het is het perfecte voorbeeld van een waarheid die zo is bijgeschaafd dat ze als een argument overkomt.

Wij hebben de bewering onderzocht en trekken de lijn naar waar het debat volgens onze kerntaak thuishoort: naar de bescherming van wilde dieren, leefgebieden en uiteindelijk ook van de mensen die aan het einde van diezelfde voedselketen staan.

De valcijfers in de realiteitscheck

De Suva registreerde in de periode 2013 tot 2022 gemiddeld 183 erkende beroepsongevallen met een val van het dak bij werkzaamheden aan zonne-installaties per jaar. In Duitsland meldde de BG Bau voor 2025 in tien maanden drie dodelijke pv-gerelateerde valpartijen. Serieus te nemen, maar verre van Steinhausers retorische «willekeurig veel».

Doden per terawattuur, de eerlijke maatstaf

De peer-reviewde maatstaf van Our World in Data toont aan: zonne-energie (0,02 doden/TWh) is minimaal veiliger dan kernenergie (0,03 doden/TWh). Steinhausers vergelijking werkt alleen wanneer arbeidsongevallen volledig worden meegerekend, maar de langetermijngevolgen van straling bij kernenergie buiten beschouwing worden gelaten.

Regen spoelt gif uit, dat is aangetoond

De studie van de Universiteit van Stuttgart in opdracht van het Duitse ministerie van Economische Zaken toont aan: lood en het kankerverwekkende cadmium uit zonnepanelen worden door regen over meerdere maanden «vrijwel volledig» uitgespoeld. Tot 2016 waren wereldwijd 11’000 ton lood en 800 ton cadmium in panelen verwerkt, dagelijks komen er drie vierkante kilometer zonne-oppervlak bij. Aangezien pv-panelen zijn uitgezonderd van de EU-richtlijn voor schadelijke stoffen RoHS, mag soldeertin nog steeds tot 36 procent lood bevatten, hoewel loodvrije alternatieven «met geringe meerkosten» mogelijk zouden zijn. Hagel, microscheuren, branden en veroudering zijn voldoende om regen in de panelen te laten doordringen en gif vrij te maken.

PFAS, de eeuwigheidschemicaliën van de energietransitie

Naast zware metalen is er een tweede stofgroep verwerkt in zonnepanelen: per- en polyfluoralkylverbindingen (PFAS). De milieuorganisatie ChemSec voorspelt een groeiend aantal rechtszaken vanwege PFAS, die zich onder andere in zonnepanelen bevinden. PFAS zijn vanwege hun extreem stabiele koolstof-fluorbinding praktisch niet afbreekbaar, hopen zich op in organismen en worden ervan verdacht voortplantingsstoornissen, immuunschade en kanker te veroorzaken. De EU bespreekt momenteel een omvattend PFAS-verbod. Meer dan 10’000 stoffen uit deze groep zijn in omloop, ook in centrale technologieën van de energietransitie.

We hebben dit onderwerp aan de hand van het voorbeeld windkracht al gedocumenteerd in PFAS uit windturbines bedreigen wilde dieren. Voor fotovoltaïek geldt dezelfde logica: achterzijdefolies, afdichtingen en coatings bevatten gefluoreerde polymeren die via slijtage, brand en afvalverwerking vrijkomen. PFAS zijn inmiddels aantoonbaar in het bloed van vrijwel de volledige Europese bevolking, kinderen en zwangere vrouwen gelden als bijzonder kwetsbare groepen.

Bioaccumulatie, wanneer gif de voedselketen in opklimt

Hier wordt het debat relevant voor de bescherming van wilde dieren. De vakterm voor de ophoping van toxische stoffen via de voedselketen luidt bioaccumulatie: schadelijke stoffen worden sneller opgenomen dan ze kunnen worden afgebroken. Een studie van de Universiteit Ulm in «Science of the Total Environment» toont aan: elk jaar sterven miljoenen wilde dieren, meestal vogels, aan loodvergiftiging, niet alleen door munitie uit de hobbyjacht, maar ook door industriële instroom van lood, cadmium, kwik en andere zware metalen. Bij flamingo's werden in het verenkleed tien sporenelementen aangetoond, waaronder precies die elementen die ook in zonnepanelen zitten: cadmium, koper, lood, tin en zink. Het Beierse deelstaatbureau voor milieu bevestigt dat bij bosdiersoorten door bioaccumulatie «met hogere concentraties schadelijke stoffen in het organisme rekening moet worden gehouden».

PFAS in het wilde zwijn, het eerste grote waarschuwingssignaal

In 2024 ontdekte het Landesuntersuchungsamt Rheinland-Pfalz zulke hoge PFAS-waarden in levers van wilde zwijnen dat consumptie, verwerking en verkoop werden verboden. Wilde zwijnen zijn vanwege hun bodemwroetende voedselopname een uitstekend meetinstrument voor grootschalige milieuvervuiling. Wat niet meer op het bord van de hobbyjagers mag belanden, hoopt zich daarvoor ongemerkt op in het levende dier, en beide vormen dezelfde waarschuwing: het gif zit al in de voedselketen.

PFAS in Zwitserse melk en vlees, het eindstation mens

Wat als een ver probleem klinkt, is in Zwitserland allang werkelijkheid. Het kanton Appenzell Ausserrhoden voerde tussen oktober 2025 en maart 2026 een vrijwillig PFAS-onderzoek uit in melkveebedrijven: in ongeveer een op de drie gecontroleerde bedrijven werden verhoogde waarden gemeten, in meerdere gevallen werden de EU-richtwaarden massaal overschreden. In de Sankt Galler Rheintal mogen vijf boerenbedrijven het vlees van hun dieren niet meer verkopen, omdat de bodems vervuild zijn met giftige chemicaliën. In het kanton Glarus toonde een analyse van de ZHAW en de ETH Zürich in opdracht van het Bafu in meer dan 99 procent van alle bodemmonsters PFAS aan. Ook Thurgau heeft een driejarig project voor systematisch melkonderzoek gelanceerd.

In heel Zwitserland onderzochten de kantonschemici eind 2025 zo'n 900 vlees-, vis- en eiermonsters. Minder dan een procent lag boven de wettelijke maximumwaarde, bij de aanvullend geanalyseerde melkmonsters lag ongeveer twee procent boven de niet-bindende richtwaarde. Nog geen landsdekkend beeld, maar duidelijke hotspots.

De hoofdoorzaak in Oost-Zwitserland is niet de huidige energietransitie, maar PFAS-houdend zuiveringsslib, dat tot aan het verbod in 2006 jarenlang als meststof op landbouwgrond mocht worden uitgereden, daarnaast blusschuim van oefenterreinen. En juist dat is de les: een twintig jaar geleden verboden inbrengroute zorgt vandaag voor verkoopverboden voor Zwitserse boerderijen. Wat de achterfolies, afdichtingen en coatings van de huidige zonne- en windenergie-industrie in de komende decennia in bodems en wateren achterlaten, volgt dezelfde logica, alleen met een nieuwe bron.

Bijzonder veelzeggend is de politieke reactie: de kantons St. Gallen, Thurgau en beide Appenzell wijzen een geplande federale richtlijn voor strengere PFAS-controles in levensmiddelen af. De regering van Appenzell Ausserrhoden waarschuwt dat een verkoopverbod landbouwbedrijven zeer snel in financiële nood zou brengen en hun bestaansbasis in gevaar zou brengen. De rekening wordt uiteindelijk betaald door de consumenten, door de wilde dieren in bodems en wateren, en door die hobbyjagers wier wildbraad in steeds meer regio's apart op schadelijke stoffen moet worden onderzocht.

De zaak Schertenleib en het voorstel Nicolet

De West-Zwitserse fokker Marc Schertenleib bouwde in 2021 een nieuwe stal met fotovoltaïsche installatie op het dak en verloor vervolgens meer dan 300 runderen aan mysterieuze ziektes – een schade van meer dan drie miljoen frank. Nadat hij zijn dieren terugplaatste in de oude stal zonder PV, deden de problemen zich niet meer voor. Schertenleib vermoedt dat zwerfstroom de oorzaak is en heeft de stichting Henny opgericht om andere getroffen bedrijven te ondersteunen. SVP-nationaal raadslid Jacques Nicolet (VD) diende daarop een parlementair voorstel in en eist een tijdelijk moratorium op zonnepanelen op stallen totdat de oorzaken zijn opgehelderd.

De zaak staat niet op zichzelf: Agripedia.ch documenteert nog een Brown-Swiss-bedrijf waar na de nieuwbouw van een stal met PV-dak de gezondheid van de kudde drastisch instortte – deskundigen weten dit aan lekken in de fotovoltaïsche installatie door onvoldoende aarding. Volgens ESTI volstaat bij runderen al een differentiële wisselspanning vanaf 1 volt om gedrag, melkproductie en diergezondheid aan te tasten.

De cirkel sluit zich bij de afvalverwerking

Zoals wij in «Zonnepaneelafval: Het afvalverwerkingsprobleem» hebben gedocumenteerd, produceren zonnepanelen per eenheid energie ongeveer 300 keer meer giftig afval dan kerncentrales. De studie uit Stuttgart waarschuwt expliciet: «Gevaren en bedreigingen door giftige stoffen in fotovoltaïsche modules lijken bijzonder groot in landen waar geen geordende afvalverwerkingssystemen bestaan.» Tegelijkertijd eist de IG Wild beim Wild: bossen en bosranden moeten «zonder enige voorwaarde» vrij worden gehouden van zonne- en windenergie-installaties, om de migratie en genetische uitwisseling van wilde dieren niet te belemmeren.

Parallellen met windenergie

Zoals in «De gevolgen van windturbines voor wilde dieren en het debat over schone energie» weergegeven, geldt: «schoon» betekent niet automatisch «natuurvriendelijk». Beide technologieën hebben problemen met giftige stoffen (PFAS, zware metalen), ruimteconflicten en bioaccumulatierisico's, en in beide gevallen leiden geënsceneerde voor-/tegendebatten de aandacht af van de wilde dieren, de bodems en de mensen die aan het einde van de voedselketen staan.

Wat politiek moet volgen

Dak-PV bindend voorrang geven boven PV op open terrein en grote alpiene installaties. Bos, bosranden en wildtierkorridors absoluut vrijhouden. Opname van PV-modules in de EU-RoHS-richtlijn, loodvrij soldeertin als standaard. PFAS-verbod zonder uitzonderingen voor de energietransitie-industrie. Verplichte PFAS- en zware-metalenmonitoring bij wilde zwijnen, roofvogels, bodemorganismen, grondwater en drinkwaterwinningen in de omgeving van alle zonne- en windkrachtinstallaties. Terugname- en recyclingplicht met echte inzamelquota in plaats van exportlacunes. En niet in de laatste plaats: de zuiveringsslib-erfenis van Oost-Zwitserland als historische waarschuwing serieus nemen. Elke toeleveringsketen van de huidige energietransitie moet worden gecontroleerd op de vraag of ze het Oost-Zwitserland-scenario van de jaren 2050 voorbereidt.

Steinhausers retorische scherpstelling leidt af, maar de giftigestoffenproblematiek van de zonne-industrie is reëel en moet met volle scherpte benoemd worden. Lood, cadmium en PFAS verdwijnen niet zomaar in stortplaatsen, ze trekken de bodems, wateren en via de voedselketen in flamingo's, roofvogels, wilde zwijnen, in koemelk, rundvlees en daarmee in de lichamen van onze laatste in het wild levende buren en in die van onszelf. De PFAS-belaste melkveebedrijven in Appenzell en de verkoopverboden in het Sankt-Gallense Rijndal tonen aan dat de stap van het wilde dier naar de mens niet theoretisch is, maar meetbaar. Het eerlijke energiedebat wordt niet beslecht tussen reactorkernen en dakmonteurs, maar bij de vraag hoeveel vergiftigd weefsel we wilde dieren en onszelf aandoen, en hoe vastberaden we toeleveringsketens, verwerking en locatiekeuze reguleren.