Gemzen in Zwitserland: aantallen dalen dramatisch

De gemzenpopulatie in Zwitserland neemt al jaren gestaag af.

Nu grijpen de autoriteiten in. De federale overheid, de kantons en recreatieve jagers willen de afschot van gemzen vaker controleren. Het zal echter lang duren voordat de populatie zich herstelt.

In bepaalde regio's van Zwitserland leven zo weinig gemzen als nog nooit sinds de millenniumwisseling. De cijfers uit de Zwitserse jachtstatistiek laten zien: in 2005 liepen er nog meer dan 97.000 dieren rond in de Alpenboog. Tien jaar later schat de federale overheid de populatie nog op ongeveer 91.000 exemplaren.

De afschotcijfers in hetzelfde onderzoek bevestigen de ontwikkeling. Het landelijke gemzenafschot is sinds 1994 ingestort van bijna 20.000 stuks naar 11.650 stuks in 2015. In dezelfde periode is het afschot van edelherten meer dan verdubbeld. Deze trend geldt niet alleen voor Zwitserland, maar is ook in andere Alpenlanden waar te nemen.

Blootgesteld aan tal van risico's

De redenen voor de achteruitgang van de gemzenpopulatie zijn divers. Reinhard Schnidrig, afdelingshoofd Wilde dieren en Bosbiodiversiteit bij het Federaal Bureau voor Milieu (BAFU), spreekt desgevraagd tegenover het persbureau sda van een 'mix van oorzaken'.

Gemzen worden bijvoorbeeld beperkt in hun leefgebied door de toename van vrijetijdsactiviteiten en het steeds intensievere toerisme. Vooral in de winter ontbreekt het hen aan rust in hun schuilgebieden. Veel jonge dieren overleven de hooggebergtewinter niet, omdat ze te weinig voedsel vinden.

Bovendien heeft ook de concurrentie met Edelhert en steenbokken, evenals de terugkeer van roofdieren, gevolgen. 'Lynxen belagen vooral de bosgemzen.' Niet in de laatste plaats kunnen epidemieën zoals gemzenblindheid, schurft en andere parasitaire en infectieuze ziekten mede verantwoordelijk zijn voor hoge sterftecijfers.

Fouten in de jachtplanning

Eén reden ligt echter in elk geval in bepaalde gebieden voor de hand: de recreatieve jagers, die hun handelen graag rechtvaardigen met noodzaak en natuurbescherming, zouden de schuldigen kunnen zijn en hebben de totaal verkeerde Jachtplanning in sommige kantons. De oorzaak daarvan zou zijn dat er bij de opzet en berekening van de afschotvoorschriften en -quota onvoldoende rekening is gehouden met strenge winters. In de afgelopen jaren werden ter bescherming van de bossen meer gemzen voor afschot vrijgegeven. De jachtdruk is toegenomen, legt Schnidrig uit. Hij noemt bijvoorbeeld zijn thuisregio, het Opper-Wallis: «In het Goms betaalt men nu waarschijnlijk de prijs voor een te intensieve jacht.»

Over de vraag in hoeverre de achteruitgang samenhangt met het vaker voorkomen van wolven en lynxen in de Zwitserse Alpen lopen de meningen uiteen. Vooral kantons als Jura en Fribourg zouden klagen over de lynx. Maar de gemzenpopulatie is daar te onbeduidend om de achteruitgang in de landelijke statistiek te verklaren.

De wolf jaagt bij voorkeur op het hert. Dat blijkt in het Graubündense Calanda-massief. Daar heeft de hertenpopulatie zich op een natuurlijk niveau gestabiliseerd.

Recreatieve jagers bewust maken

De recreatieve jagers zijn bereid een deel van de verantwoordelijkheid te dragen en de uitdagingen aan te gaan. In een positiepaper van afgelopen december hebben zij zich ertoe verplicht de jacht op gemzen «duurzamer» en «verantwoordelijker» vorm te geven om de achteruitgang van de gemzenpopulaties te stoppen.

Het gezamenlijke document van JagdSchweiz en de huidige Conferentie voor Bos, Wilde dieren en Landschap (KWL) is het resultaat van een bijeenkomst in 2015, waarbij de kantonale jachtbesturen, de recreatieve jagers en jaagsters en politici hebben gesproken over oplossingen voor de afnemende gemzenpopulatie.

Hun conclusie: er is een gedegen jachtplanning met jaarlijks flexibele afschotaantallen nodig, evenals bewustmaking van de recreatieve jagers. JagdSchweiz en de kantonale jachtbesturen intensiveren daarvoor hun voorlichting. De recreatieve jacht faalt als populatiecontrole – de achteruitgang van de gems is een nieuw bewijs daarvan.

Wild moet beter tot rust kunnen komen

«We moeten nu voorlichting geven», zegt David Clavadetscher, directeur van JagdSchweiz, op verzoek. De risicofactoren voor de gemzen zijn de afgelopen jaren sterker geworden.

Ook alle kantons moeten handelen. Zij moeten in de toekomst regelmatig gegevens verzamelen over de populatiegrootte, de aanwasratio en de samenstelling. Zulke gegevens zijn tegenwoordig niet overal beschikbaar.

Verder moeten de gevolgen van de klimaatopwarming en van ziekten voor de gemzenpopulatie grondiger worden onderzocht. Ook de verantwoordelijken voor het toerisme moeten hun verantwoordelijkheid nemen: wildrustzones en zomerweidegebieden moeten consequenter worden gerespecteerd.

Geen snel herstel in zicht

Ondanks de opgestelde code en de beoogde maatregelen zal het waarschijnlijk lang duren voordat de gemzenbestanden in Zwitserland weer gezond zijn. “Geduld en een lange adem zijn nodig”, staat in het standpuntdocument.

Gemzengeiten baren pas op drie- of vierjarige leeftijd, en dan telkens maar één, zelden twee of drie jongen. Door het lage voortplantingsritme en de relatief late geslachtsrijpheid van de dieren herstellen de bestanden maar langzaam.

Schnidrig voorspelt: “Er is een gemzengeneratie voor nodig voordat de bestanden weer op grote schaal aangroeien.” Bokken worden 15 jaar oud, de vrouwtjes tot wel twintig jaar.