Zombie-hertenziekte CWD: nieuwe studie toont overdrachtsrisico op mensen

Een dodelijke wildeziekte houdt wetenschappers steeds meer bezig.

De zogenaamde Chronic Wasting Disease (CWD), in de volksmond “zombie-hertenziekte” genoemd, treft herten, elanden en rendieren en verloopt altijd dodelijk. De dieren worden vaak apathisch, verliezen hun schuwheid tegenover mensen en vermageren sterk, ondanks dat ze blijven eten. “Ze lijken eerder lusteloos, laten hun kop hangen en blijven meestal op één plek. Sommige kwijlen”, beschrijft Alexandra Lombard, deskundige op het gebied van wildgezondheid in de Amerikaanse staat Virginia, het ziektebeeld.

Wat zijn prionen?

De verwekkers zijn geen bacteriën, schimmels of virussen, maar zogenaamde prionen. Dat zijn “verkeerd” gevouwen eiwitten die zich bijvoorbeeld in de hersenen afzetten en ziekten kunnen veroorzaken. Bij de mens is de ziekte van Creutzfeldt-Jakob het bekendste voorbeeld van zo’n prionenziekte. Patiënten lijden aan stoornissen in beweging, waarneming en geheugen tot en met dementie, en de meesten sterven binnen enkele maanden. Vermoedelijk veroorzaakte deze ziekte ook de dood van meer dan 200 mensen die met BSE besmet rundvlees hadden gegeten.

Nieuwe studie: prionen belanden in apenhersenen

Lange tijd gold overdracht van CWD op mensen als uiterst onwaarschijnlijk. Een nieuwe studie van het Amerikaans-Duitse onderzoeksteam onder leiding van Hermann Schätzl van de University of Calgary, gepubliceerd in het vakblad Science Advances, verandert deze inschatting. De onderzoekers wilden achterhalen of hertenprionen ook in de hersenen van primaten terechtkomen en daar een overeenkomstige ziekte kunnen veroorzaken. Hun proefdieren waren zeven java-apen, die weefsel van besmette elanden en herten toegediend kregen, via voedsel of rechtstreeks via een hersensonde.

Het resultaat is verontrustend: vier tot acht jaar later werden de makaken onderzocht. Bij sommige dieren waren inderdaad ziekteverschijnselen opgevallen. Ten minste één aap die besmet voer had gegeten, leed vrij duidelijk aan een neurologische aandoening. Standaardmethoden konden in de monsters uit de primatenhersenen geen prionen aantonen; pas een bijzonder gevoelige test wees ze aan bij alle proefdieren, jaren na toediening van het besmette weefsel.

Ook deze studie levert geen sluitend bewijs. Het was om logistieke redenen niet mogelijk de apen langer te houden, en het is «aannemelijk dat de meeste dieren zijn geëuthanaseerd tijdens de asymptomatische, preklinische fase van de ziekte», schrijven de onderzoekers.

De conclusie van het team is niettemin duidelijk: «Onze resultaten stellen eerdere conclusies ter discussie die het zoönotische risico van CWD bagatelliseren.»

Al twee mogelijke gevallen bij de mens

Er zijn aanwijzingen die verder gaan dan het laboratorium. Twee recreatieve jagers overleden nadat ze hertenvlees hadden gegeten van een populatie die was aangetast door Chronic Wasting Disease. Deze gevallen zijn tot nu toe niet definitief bevestigd, maar worden in de vakliteratuur wel besproken als mogelijke overdrachten.

Verspreiding: Noord-Amerika en inmiddels ook Europa

De gevallen zijn al geregistreerd in de VS, Canada, Zuid-Korea, maar ook in Noorwegen en Finland. Het grootste uitbraakgebied ligt in Noord-Amerika en omvat inmiddels 36 Amerikaanse deelstaten en vier Canadese provincies (stand april 2026). Het Friedrich-Loeffler-Institut voert sinds 2024 een actieve surveillancestudie uit om vast te stellen of de ziekte al voorkomt bij Duits ree-, edelhert- en sikawild.

Voor Zwitserland geldt volgens het Bundesamt für Lebensmittelsicherheit und Veterinärwesen (BLV) vooralsnog geen direct risico, maar de situatie wordt in de gaten gehouden. Wie wildvlees eet, doet er goed aan zich af te vragen waar het vandaan komt.

Recreatieve jacht als risicofactor

Onder herten wordt de ziekteverwekker doorgaans overgedragen via lichaamsvloeistoffen, bijvoorbeeld wanneer een dier gras eet waarop een soortgenoot heeft geürineerd. Hertenurine wordt in de context van de recreatieve jacht commercieel verkocht en gebruikt als lokmiddel. Autoriteiten noemen het uitdrukkelijk mogelijk dat dergelijke, uit het buitenland afkomstige producten een risico vormen voor de insleep van CWD-prionen.

De prionen kunnen lange tijd in het milieu blijven bestaan en trotseren zelfs hitte en gangbare ontsmettingsmiddelen, waardoor bestrijding in het wild praktisch onmogelijk is.

Welke beschermingsmaatregelen gelden er vandaag?

Het vlees van dieren die duidelijk ziek zijn, mag niet worden gegeten, waarvoor recreatieve jagers in de getroffen gebieden verantwoordelijk zijn. Dieren moeten worden getest op CWD, en bij het uitweiden worden latex handschoenen en een speciale ontsmetting van de messen met javelwater aanbevolen.

De nieuwe studie toont aan dat deze maatregelen nog steeds belangrijk zijn en dat de situatie nauwlettend in de gaten moet worden gehouden, zeker gezien de stijgende aantallen gevallen.

Vanuit het oogpunt van wildbescherming maakt CWD opnieuw duidelijk: intensieve recreatieve jacht, de handel in wildlokstoffen en kunstmatige verdichting van wilde dieren door jachtbeheer scheppen ideale omstandigheden voor de verspreiding van dierziekten. In besmette kuddes in gevangenschap worden uitbraken waargenomen met meer dan 90 procent zieke dieren, en in het wild worden in endemische gebieden prevalenties van meer dan 10 procent gevonden. Een consequente terugkeer van natuurlijke roofdieren zoals wolf en lynx, die zieke en verzwakte dieren selecteren, maakt deel uit van effectieve preventie, en vormt geen bedreiging voor gezonde populaties wilde dieren.