Zombiehertenziekte CWD: Nieuwe studie toont overdrachtsrisico op mensen aan

Een dodelijke ziekte onder wilde dieren stelt onderzoekers voor steeds meer raadsels.

De zogenaamde Chronic Wasting Disease (CWD), in de volksmond «zombiehertenziekte» genoemd, treft herten, elanden en rendieren en eindigt steevast dodelijk. De dieren worden vaak apathisch, verliezen hun schuwheid voor mensen en vermageren sterk, hoewel ze blijven eten. «Ze lijken misschien eerder lusteloos, laten hun kop hangen en blijven meestal op één plek. Sommige kwijlen», beschrijft Alexandra Lombard, expert in de gezondheid van wilde dieren in de Amerikaanse staat Virginia, het ziektebeeld.

Wat zijn prionen?

De ziekteverwekkers zijn geen bacteriën, schimmels of virussen, maar zogenaamde prionen. Dat zijn «verkeerd» gevouwen eiwitten die zich bijvoorbeeld in de hersenen kunnen ophopen en ziekten kunnen veroorzaken. Bij de mens is de ziekte van Creutzfeldt-Jakob het bekendste voorbeeld van zo'n prionziekte. Getroffenen lijden aan stoornissen in beweging, waarneming en geheugen, tot aan dementie toe; de meesten sterven binnen enkele maanden. Vermoedelijk veroorzaakte deze ziekte ook de dood van meer dan 200 mensen die met BSE besmet rundvlees aten.

Nieuwe studie: prionen belanden in apenhersenen

Lange tijd werd een overdracht van CWD op mensen als uiterst onwaarschijnlijk beschouwd. Een nieuwe studie van het Amerikaans-Duitse onderzoeksteam rond Hermann Schätzl van de University of Calgary, gepubliceerd in het vakblad Science Advances, verandert deze inschatting. De onderzoekers wilden uitzoeken of hertenprionen ook in de hersenen van primaten belanden en daar een overeenkomstige ziekte kunnen veroorzaken. Hun proefdieren waren zeven javaapen, die weefsel van besmette elanden en herten kregen toegediend, via voer of rechtstreeks via een hersensonde.

Het resultaat is verontrustend: vier tot acht jaar later werden de makaken onderzocht. Bij sommige dieren waren inderdaad ziektesymptomen opgevallen. Ten minste één aap die besmet voer tot zich had genomen, leed vrij duidelijk aan een neurologische aandoening. Standaardmethoden konden in de monsters uit de hersenen van de primaten geen prionen aantonen; pas een bijzonder gevoelige test toonde ze aan in alle proefdieren, jaren na de toediening van het besmette weefsel.

Ook deze studie levert geen sluitend bewijs. Het was om logistieke redenen niet mogelijk de apen langer te houden, en het is «aannemelijk dat de meeste dieren tijdens de asymptomatische, preklinische fase van de ziekte werden ingeslapen», schrijven de onderzoekers.

De conclusie van het team is desondanks ondubbelzinnig: «Onze resultaten plaatsen vraagtekens bij eerdere conclusies die het zoönotische risico van CWD bagatelliseren.»

Reeds twee mogelijke gevallen bij de mens

Er zijn aanwijzingen die verder gaan dan het laboratorium. Twee hobbyjagers stierven nadat ze hertenvlees van een door de Chronic Wasting Disease getroffen populatie hadden gegeten. Deze gevallen zijn tot dusver niet definitief bevestigd, maar worden in de vakliteratuur als mogelijke overdrachten besproken.

Verspreiding: Noord-Amerika en inmiddels ook Europa

De gevallen werden al geregistreerd in de VS, Canada en Zuid-Korea, maar ook in Noorwegen en Finland. Het grootste uitbraakgebied ligt in Noord-Amerika en omvat inmiddels 36 Amerikaanse staten en vier Canadese provincies (stand april 2026). Het Friedrich-Loeffler-Institut voert sinds 2024 een actieve surveillancestudie uit om vast te stellen of de ziekte al voorkomt bij Duits ree-, edelhert- en sikawild.

Voor Zwitserland geldt volgens het Bondsbureau voor Voedselveiligheid en Veterinaire Zaken (BLV) tot dusver geen direct risico, maar de situatie wordt in de gaten gehouden. Wie wildvlees consumeert, zou zich de vraag moeten stellen waar het vandaan komt.

Hobbyjacht als risicofactor

Onder herten wordt de ziekteverwekker doorgaans overgedragen via lichaamsvloeistoffen, bijvoorbeeld wanneer een dier gras eet waarop een soortgenoot heeft geürineerd. Hertenurine wordt in de context van de hobbyjacht commercieel verkocht en gebruikt als lokmiddel. Dat zulke uit het buitenland betrokken producten een risico op insleep van CWD-prionen zouden kunnen vormen, wordt door autoriteiten uitdrukkelijk als mogelijk aangeduid.

De prionen kunnen lang in het milieu blijven bestaan en zelfs hitte en gangbare desinfectiemiddelen weerstaan, wat een indamming in het wild praktisch onmogelijk maakt.

Welke beschermingsmaatregelen gelden vandaag?

Het vlees van duidelijk zieke dieren mag niet worden geconsumeerd, waarvoor hobbyjagers in de getroffen gebieden verantwoordelijk zijn. Dieren moeten op CWD worden getest, bij het ontweien worden latexhandschoenen en een speciale desinfectie van de messen met bleekwater aanbevolen.

De nieuwe studie toont aan dat deze maatregelen nog steeds belangrijk zijn en dat de situatie nauwlettend moet worden gevolgd, zeker gezien het stijgende aantal gevallen.

Vanuit het oogpunt van de bescherming van wilde dieren maakt CWD eens te meer duidelijk: intensieve hobbyjacht, de handel in wildlokstoffen en kunstmatige verdichting van wilde dieren door jachtbeheer scheppen ideale omstandigheden voor de verspreiding van dierziekten. In besmette kuddes in gevangenschap worden uitbraken waargenomen met meer dan 90 procent zieke dieren, in het wild worden in endemische gebieden prevalenties van meer dan 10 procent aangetroffen. Een consequente terugkeer van natuurlijke predatoren zoals wolf en lynx, die zieke en verzwakte dieren selecteren, maakt deel uit van een doeltreffende preventie en vormt geen bedreiging voor gezonde populaties van wilde dieren.