Portugal: Eerste vrouwtjesolifant betrekt Europees groot natuurreservaat

Tussen Vila Viçosa en Alandroal in het district Évora heeft het olifantenreservaat Pangea zijn eerste bewoonster opgenomen: de vrouwtjesolifant Julie.

Zij beweegt zich daar al grotendeels zelfstandig over het uitgestrekte terrein en heeft haar eerste modderbad genomen.

Ruim veertig jaar gevangenschap

Julie kwam als heel jong dier vanuit zuidelijk Afrika naar Portugal en was sinds 1988 in dienst bij het Circo Víctor Hugo Cardinali. Toen het Portugese verbod op wilde dieren in circussen in 2024 volledig van kracht werd, ging zij met pensioen. In datzelfde jaar stierf haar laatst overgebleven metgezel. Toch bleef zij in de zorg van haar eigenaar, omdat er simpelweg geen plek was waar zij naartoe had kunnen gaan.

Wat deze decennia hebben gekost, valt niet precies te becijferen. Kate Moore, directeur van Pangea, zei tegen persbureau AP dat olifanten in het wild vaak ouder dan 70 jaar worden, terwijl dieren in gevangenschap vaak een aanzienlijk lagere levensverwachting bereiken. Hoeveel tijd Julie nog rest, is daarom onduidelijk. In haar eerste week in Pangea toonde zij zich echter zeer energiek. Met haar voorgeschiedenis zal zij ondersteuning nodig hebben bij gezondheids- en bewegingsproblemen, zoals die veelvuldig voorkomen bij olifanten van haar leeftijd en met haar houderijgeschiedenis.

Een wet alleen volstaat niet

Het Portugese parlement verbood wilde dieren in circussen al in 2018, met partijoverstijgende steun. Volledig van kracht werd het verbod echter pas in 2024, zodat de bedrijven zich konden aanpassen. Opmerkelijk is dat de wet het verbod verbond met een weg vooruit voor de dieren en de betrokken mensen, inclusief omscholingssteun voor circusmedewerkers.

De stap van theorie naar praktijk bleek desondanks moeilijk. Pas nu vond Julie een geschikte plek om te leven. Haar verhuizing vond plaats op basis van een vrijwillige overeenkomst met het circus. Circusdirecteur Víctor Hugo Cardinali noemde de beslissing moeilijk maar juist; hij blijft betrokken bij de gewenning.

Met de komst van Julie leven er in Portugese circussen geen wilde dieren meer. Al begin 2026 had Pangea naar eigen zeggen geholpen om Sona, Portugals laatste circustijger, over te brengen naar een gespecialiseerd reservaat in Spanje.

Precies hier ligt het punt dat verder reikt dan Portugal. Een verbod zonder opvangstructuur is een verbod op papier. Wie het houden van wilde dieren verbiedt, moet ook zeggen waar de dieren naartoe moeten. Die rekening klopt in Europa tot op de dag van vandaag niet.

400 hectare, plaats voor maximaal 50 dieren

Het terrein beslaat ongeveer 400 hectare. Volgens de Olsen Animal Trust, een van de oprichtende leden, moet het in de toekomst tot 50 olifanten kunnen opnemen. Nog dit jaar wordt Kariba verwacht, een andere Afrikaanse olifantenkoe, eveneens in het wild gevangen en ongeveer 40 jaar oud. Zij leeft momenteel alleen in een dierentuin in België. Een abces aan een been verhinderde tot nu toe een veilige reis; het moet eerst behandeld worden.

Pangea noemt zichzelf het «eerste grootschalige olifantenreservaat van Europa». De formulering is bewust gekozen: opvangstations voor olifanten bestaan al in Europa, zoals Elephant Haven in Frankrijk, maar die zijn duidelijk kleiner. Grootschalige voorzieningen van deze omvang bestaan tot nu toe vooral in Azië, Afrika en Amerika. Naar dit voorbeeld moeten de dieren rondzwerven in een natuurlijke, uitgestrekte leefomgeving, naar voedsel zoeken en sociale contacten onderhouden, begeleid door een gespecialiseerd verzorgingsteam. Het concept wordt aangevuld met een programma voor herstel van de leefomgeving, dat ook inheemse wilde dieren ten goede moet komen.

Het reservaat wordt beheerd door de Associação Natureza Pangea in Portugal, ondersteund door de in Groot-Brittannië geregistreerde The Pangea Trust. Tot de oprichtende leden behoren de Born Free Foundation, de Olsen Animal Trust, de Fondation Brigitte Bardot en World Animal Protection. Voor bezoekers blijft het terrein voorlopig gesloten, zodat de dieren rust krijgen om te wennen.

Meer dan 600 olifanten in gevangenschap

Julie is geen uitzonderlijk geval, maar de uitzondering. Volgens de Olsen Animal Trust worden in Europese dierentuinen en circussen meer dan 600 olifanten in gevangenschap gehouden, waarvan 36 in eenzame opsluiting. Velen leven al decennialang in dezelfde kleine, kale verblijven, in naam van vermaak of een beweerde soortbescherming. Pangea heeft tot nu toe 15 dieren geïdentificeerd als prioritaire kandidaten voor een herplaatsing.

Voor de grote meerderheid van deze dieren verandert er met de Alentejo voorlopig niets. Meer bijdragen over het houden van wilde dieren vindt u in onze categorieën Dierentuin en onder Dierenrechten.

Commentaar van de redactie

De beelden van Julies eerste modderbad zijn mooi. Maar ze zijn ook de erkenning van een collectief falen. Een wild dier, als kalf in Afrika gevangen, decennialang tentoongesteld ter vermaak, krijgt aan het einde van zijn leven een tijdelijk stukje vrijheid. Dat is geen triomf, dat is schadebeperking.

Het mechanisme is hetzelfde als dat wat we kennen uit het debat over de recreatieve jacht: dieren worden tot objecten van menselijk vermaak verklaard, en pas wanneer de maatschappelijke druk groot genoeg wordt, komt de correctie. Te laat voor de betrokkenen. De eigenlijke vraag luidt niet hoe we Julie een waardige oude dag kunnen bieden, maar waarom er überhaupt een Julie moest bestaan.

Verdere artikelen

• Dierentuinen berokkenen dieren meer schade dan u zich misschien bewust bent
• Gerechtigheid voor dierentuindieren
• Is het tijd om dierentuinen te verbieden?
• Finland: dierentuin wil reuzenpanda's vanwege onderhoudskosten terugsturen naar China
• Het houden van olifanten in dierentuinen moet eindelijk worden beëindigd!
• Doden van overtollige dieren – dierentuinen falen bij soortbescherming