Wat is het Verdrag van Bern en beschermt het de wolf?

Het Verdrag van Bern vermeldt de wolf als beschermde soort en verbiedt het gericht doden ervan, behoudens nauw omschreven uitzonderingen, maar Zwitserland ondergraaft deze bescherming door steeds wolfvijandiger nationale wetgeving.

Wat is het Verdrag van Bern?

Het Verdrag van Bern, officieel het Verdrag inzake het behoud van wilde dieren en planten en hun natuurlijke leefmilieu in Europa, werd in 1979 in Bern ondertekend en trad in 1982 in werking. Het is een volkenrechtelijke overeenkomst van de Raad van Europa en verplicht de ondertekenende staten tot de bescherming van in het wild levende dier- en plantensoorten en hun leefgebieden.

De overeenkomst maakt onderscheid tussen drie bijlagen: bijlage I voor strikt beschermde plantensoorten, bijlage II voor strikt beschermde diersoorten en bijlage III voor beschermde diersoorten. Voor de wolf zijn bijlage II en III relevant: bijlage II omvat strikt beschermde diersoorten waarvan het opzettelijk doden, vangen of verstoren verboden is. Bijlage III vermeldt beschermde soorten waarvoor een gereguleerd gebruik mogelijk is. De wolf stond tot december 2024 in bijlage II, de strengste beschermingscategorie. In december 2024 besloot het Permanent Comité op verzoek van de EU tot de verlaging naar bijlage III («beschermd»).

Wanneer heeft Zwitserland het Verdrag van Bern geratificeerd?

Zwitserland heeft het Verdrag van Bern in 1981 geratificeerd en is daarmee volkenrechtelijk verplicht de bepalingen ervan na te leven. Concreet betekent dit: Zwitserland mag de wolf niet opzettelijk doden, behalve in duidelijk omschreven uitzonderingsgevallen. Deze uitzonderingen zijn in de overeenkomst zelf vastgelegd en aan strenge voorwaarden gebonden: er mag geen bevredigend alternatief zijn, er moet sprake zijn van een daadwerkelijke bedreiging van de openbare veiligheid of ernstige schade aan vee, en de maatregel mag de staat van instandhouding van de soort niet in gevaar brengen.

Zoals het Dossier Wolf in Zwitserland uiteenzet, heeft het Permanent Comité van het Verdrag van Bern in oktober 2024 uitdrukkelijk vastgesteld: preventieve, proactieve wolvenafschot zonder aangetoonde concrete schade is niet verenigbaar met het verdrag.

Waarom staat Zwitserland onder onderzoek van de Raad van Europa?

Op 5 december 2024 opende het Permanent Comité van het Verdrag van Bern unaniem een formeel onderzoek tegen Zwitserland wegens niet-verdragsconforme wolvenregulering. De klacht van de organisaties CH-Wolf en Avenir Loup Lynx Jura (ALLJ) werd toegewezen. Aanleiding is de praktijk van de «proactieve regulering», waarmee Zwitserland sinds de herziening van de jachtwet in 2022 preventief afschot van roedels mogelijk heeft gemaakt, dus afschot zonder dat vooraf daadwerkelijke schade is aangetoond.

Een formeel onderzoek door de Raad van Europa is een duidelijk signaal dat de nationale maatregelen de grenzen van het toelaatbare overschrijden. Zwitserland riskeert daarmee internationale reputatieschade als land dat internationale beschermingsverdragen ondermijnt. Het Dossier Jachtrecht Zwitserland en het Dossier Jachtwetten en controle belichten de structurele problemen van het Zwitserse wolvenbeleid.

Hoe heeft Zwitserland de wolvenbescherming op nationaal niveau geregeld?

De Zwitserse jacht- en beschermingswet (JSG) vermeldt de wolf als beschermde soort. Sinds 2012 is individueel afschot onder bepaalde voorwaarden mogelijk. Het Concept Wolf Zwitserland van 2008 stelde drempelwaarden vast: 25 gedode landbouwhuisdieren in één maand of 35 landbouwhuisdieren in vier maanden, en alleen wanneer alle redelijke beschermingsmaatregelen waren uitgevoerd.

De herziening van de JSG van 2022, waarvan de uitvoeringsbepalingen in december 2023 in werking traden, heeft deze drempels systematisch verlaagd. De herziene jachtverordening (JSV) staat sindsdien ook de «proactieve regulering» toe, dus afschot in de buurt van bewoonde gebieden, zelfs wanneer er geen concrete schade is. Dat is in strijd met de geest en de letter van het Verdrag van Bern. Zoals het Dossier Jachtmythen laat zien, worden deze wetswijzigingen onderbouwd met argumenten die een wetenschappelijke toetsing niet doorstaan.

Wat betekent de status «beschermde soort» concreet?

Ook na de afwaardering naar bijlage III mag een beschermde soort niet zomaar worden gedood. Uitzonderingen zijn alleen onder strikte voorwaarden toegestaan en moeten in elk afzonderlijk geval worden aangetoond. De gunstige staat van instandhouding van de populatie moet gewaarborgd blijven.

In de Zwitserse praktijk worden deze eisen regelmatig omzeild. Het Dossier Wolf in Zwitserland documenteert meerdere foutieve afschoten: in 2022 werd onder andere het alfadier van de Marchairuz-roedel in het kanton Vaud doodgeschoten in plaats van een jong dier, in Graubünden werd de alfateef van de Moesola-roedel gedood en in Wallis werd een niet-vergunde wolf geschoten. Deze fouten zijn geen incidenteel falen, maar een symptoom van een systeem dat quota boven precisie stelt.

Wat is er met de afzwakking veranderd?

Op 3 december 2024 besloot het Permanent Comité van het Verdrag van Bern met een tweederdemeerderheid de wolf van bijlage II (strikt beschermd) naar bijlage III (beschermd) terug te brengen. De afzwakking trad op 7 maart 2025 in werking. Dit besluit werd door talrijke wetenschappers en door de deskundigengroep voor predatoren in Europa (LCIE) als voorbarig bekritiseerd.

Zwitserland is geen EU-lid, maar het Verdrag van Bern blijft van kracht. Ook na de afzwakking geldt: een gunstige staat van instandhouding van de wolvenpopulatie moet gewaarborgd zijn. In het seizoen 2024/25 werden in Zwitserland zo'n 90 wolven geschoten, een omvang die de staat van instandhouding in gevaar kan brengen.

Wie profiteert van de verzwakking van de wolfbescherming?

De politieke druk voor minder wolfbescherming komt uit kantons met een sterke hobbyjacht-traditie en uit de landbouwlobby. Zoals het Dossier Hobbyjachtlobby in Zwitserland laat zien, zijn meer dan 30.000 hobbyjagers georganiseerd in JagdSchweiz en beschikken zij over een parlementariërsgroep in het Bondshuis. De wolf concurreert met hobbyjagers om edelhert en ree, dat is het eigenlijke belangenconflict achter het beschermingsdebat.

Welke instellingen houden toezicht op de naleving van het Verdrag van Bern?

Het Permanent Comité van het Verdrag van Bern komt regelmatig bijeen en kan schendingen van het verdrag vaststellen. Het heeft al meermaals aanbevelingen aan Zwitserland gedaan om de wolfbescherming te versterken. Het formele onderzoek van december 2024 is een escalatie van het jarenlange conflict tussen het Zwitserse wolvenbeleid en internationale verplichtingen.

Naast de Raad van Europa volgen ook ngo's zoals Pro Natura, WWF Schweiz en de Gruppe Wolf Schweiz (GWS) de situatie. Deze organisaties hebben klachten ingediend en documenteren schendingen van de beschermingsbepalingen, met groeiend succes voor de rechtbanken.

Wat eisen beschermingsorganisaties concreet?

Milieu- en natuurbeschermingsorganisaties eisen onder meer: volledige bescherming voor jonge dieren onder de 12 maanden, het bewijs van uitgevoerde kuddebeschermingsmaatregelen als voorwaarde voor elk afschot, een onafhankelijke wetenschappelijke monitoring zonder betrokkenheid van de jachtverenigingen alsook transparantie bij afschotbeslissingen. Daartoe behoort ook de afschaffing van de proactieve roedelregulering, die onverenigbaar is met de Conventie van Bern.

Het Dossier Jachtwetten en controle beschrijft uitvoerig hoe het huidige systeem structurele belangenconflicten voortbrengt: kantonale autoriteiten, die met jachtgezinde personen bezet zijn, keuren afschotplannen goed op basis van schademeldingen die afkomstig zijn van diezelfde jachtgezinde kringen.

Conclusie

De Conventie van Bern beschermt de wolf, althans op papier. In de Zwitserse praktijk is de nationale wetgeving systematisch van deze verplichtingen afgeweken. Het formele onderzoek van de Raad van Europa van december 2024 is een duidelijk signaal: Zwitserland kan internationale beschermingsovereenkomsten niet ongestraft uithollen. Wie de wolvenbescherming serieus neemt, moet eisen dat de Conventie van Bern niet als vrijblijvende aanbeveling wordt behandeld, maar wordt uitgevoerd als wat ze is: geldend volkenrecht.

Bronnen

• Conventie van Bern (Verdrag inzake het behoud van wilde dieren en planten en hun natuurlijke leefmilieu in Europa, SR 0.455)
• JSG (SR 922.0): Federale wet op de jacht
• JSV (SR 922.01): Jachtverordening
• Concept Wolf Zwitserland, BAFU 2008
• Besluit van het Permanent Comité van 3 december 2024 (afwaardering wolf naar Bijlage III)
• Besluit van het Permanent Comité van 5 december 2024 (opening onderzoeksprocedure tegen Zwitserland)
• Klacht CH-Wolf en Avenir Loup Lynx Jura (ALLJ), 2024
• Pro Natura, WWF Zwitserland, BirdLife Zwitserland: Gezamenlijk mediacommentaar van 3 december 2024

Verdiepende inhoud

• Wolf in Zwitserland: feiten, politiek en hobbyjacht
• Jachtrecht Zwitserland
• Jachtwetten en controle
• Jachtmythes
• Hobbyjachtlobby in Zwitserland
• Kuddebescherming in Zwitserland