Waardigheid van dieren en jacht: wat de Zwitserse grondwet zegt

Zwitserland heeft met art. 120 lid 2 van de Grondwet als enige land ter wereld de «waardigheid van het schepsel» als grondwettelijk beginsel verankerd – maar in de praktijk van de hobbyjacht wordt deze eigenwaarde van het dier structureel veronachtzaamd: dieren worden opzettelijk voor vrijetijdsdoeleinden gedood, zonder dat er een serieuze belangenafweging plaatsvindt.

De dierenwelzijnswet (TSchG) concretiseert deze bescherming en geldt ook voor in het wild levende dieren. In de praktijk van de hobbyjacht wordt de waardigheid van het dier echter veronachtzaamd door foutieve schoten, nazoektochten, drijfjachten, het uitleggen van de buit en het publiekelijk tentoonstellen van gedode dieren.

Wat «waardigheid van het schepsel» juridisch betekent

De «waardigheid van het schepsel» in art. 120 lid 2 van de Grondwet is geen declaratoire verklaring, maar een juridisch bindend grondwettelijk beginsel. De TSchG preciseert dit in art. 1 en art. 3: waardigheid betekent het respecteren van de eigenwaarde van het dier. De TSchG verbiedt uitdrukkelijk elke aantasting van het uiterlijk of de waardigheid van het dier alsook bovenmatige instrumentalisering. Overtredingen van art. 3 lett. a TSchG kunnen overeenkomstig art. 26 lid 1 lett. a TSchG worden bestraft met een vrijheidsstraf tot drie jaar of een geldboete.

Art. 641a van het Burgerlijk Wetboek bepaalt sinds 2003 dat dieren geen zaken zijn. Deze juridische herclassificatie heeft gevolgen voor de omgang met hen, ook voor in het wild levende dieren. Het Dossier Jacht en Dierenwelzijn toont aan dat beide beginselen in strijd zijn met een systeem dat dieren om vrijetijdsredenen doodt, ook wanneer alternatieven gedocumenteerd zijn.

De uitzondering die de regel doorbreekt

Het dierenwelzijnsrecht schrijft in art. 178 lid 1 TSchV voor dat gewervelde dieren alleen onder verdoving mogen worden gedood, behalve in noodgevallen. Voor de slachtindustrie geldt deze regel strikt. Voor hobbyjagers bestaat er echter een expliciete uitzonderingsregeling in art. 178a lid 1 lett. a TSchV: zij zijn vrijgesteld van de verdovingsplicht.

Het Dossier «Waarom het dierenwelzijnsrecht aan de boomgrens eindigt» stelt vast dat in het wild levende dieren in de hobbyjacht daarmee juridisch slechter af zijn dan slachtdieren zoals runderen, kippen of zelfs kreeften en krabben, die sinds de TSchV-herziening van 1 maart 2018 eveneens onder de verdovingsplicht vallen. Het dier verliest zijn rechtsbescherming op het moment dat een hobbyjager het magazijn vult.

Foutieve schoten: systematisch leed, geen incidentele gevallen

Tussen 2012 en 2016 werden in het kanton Graubünden 3.836 van de 56.403 neergeschoten dieren aanvankelijk slechts aangeschoten. De wildbioloog Lukas Walser bevestigde tegenover SRF dat dit aandeel jaarlijks vergelijkbaar uitvalt, wat duidt op enkele honderden slechts gewonde dieren per jaar in één enkel kanton. De Stiftung für das Tier im Recht (TIR) schat dat het in heel Zwitserland jaarlijks om 3.000 tot 4.000 stuks vluchtend wild gaat.

Het succes van nazoekacties, oftewel het zoeken naar aangeschoten dieren met behulp van honden, ligt afhankelijk van het kanton tussen de 35 en 65 procent. Dat betekent: tot de helft van de gewonde dieren sterft zonder uit hun lijden te worden verlost, vaak gedurende uren of dagen. In een officiële enquête (2014) werden 334 dode wilde dieren met schotwonden gevonden die buiten de reguliere afschotplannen vielen, waaronder 191 reeën en 30 herten. Dat is, zoals het Dossier Jacht en Dierenwelzijn vaststelt, «het topje van de ijsberg».

Stress als vermijdbaar lijden

Zelfs een direct dodelijk schot gaat bij een dier nauwelijks gepaard met de voorgestelde stilte. Jachtdruk veroorzaakt een cortisolcascade: verhoogde hartslag, versnelde ademhaling, energieverbruik. Studies uit Schotland en Scandinavië tonen significant hogere cortisolwaarden bij bejaagde dan bij niet-bejaagde edelhertpopulaties. Deze stress beïnvloedt de melkproductie, verbreekt de band tussen moeder en kind en verzwakt het immuunsysteem.

De TSchG (dierenbeschermingswet) definieert welzijn uitdrukkelijk als vrijheid van pijn, angst en stress, evenals de mogelijkheid tot soorteigen gedrag. Jachtdruk schendt al deze criteria systematisch. Dat is geen gevolg van individueel wangedrag, maar een structurele eigenschap van de hobbyjacht.

Drijfjachten: de meest dierenwelzijnsonvriendelijke jachtvorm

Bewegingsjachten, in het bijzonder druk- en drijfjachten, veroorzaken de hoogste stressniveaus bij wilde dieren. Meerdere schutters schieten tegelijkertijd op vluchtende dieren; de trefferpercentages zijn lager, het percentage missers hoger. Het Dossier Jacht en Dierenwelzijn stelt vast dat bewegingsjachten expliciet in strijd zijn met het TSchG-beginsel van stressvrijheid. Toch zijn ze legaal en wijdverbreid.

Het uitleggen van de buit: de dood als spektakel

Aan het einde van jachtdagen of jachtevenementen worden de gedode dieren uitgelegd: in een geometrische opstelling worden de kadavers aan het publiek getoond, jachthoorns worden geblazen, foto's gemaakt. Het Dossier «De hobbyjacht als evenement» documenteert hoe dergelijke streklegingen op trofeeënshows, bontmarkten en jachtbeurzen ook buiten het jachtseizoen plaatsvinden.

De rechtswetenschappelijke literatuur, met name Bolliger/Rüttimann, betoogt dat de waardigheid van het dier na de dood blijft gelden, analoog aan de menselijke waardigheid. De Bondsraad stelde in 1989 vast dat een omvattende bescherming van het leven noodzakelijk is. Het Dossier Schuttersfoto's analyseert deze kwestie vanuit een juridisch en ethisch perspectief en toont aan dat het dier bij schuttersfoto's wordt gereduceerd tot een rekwisiet voor het ego, de trofee en de enscenering van mannelijkheid, wat artikel 3 lit. a TSchG rechtstreeks raakt.

De waardigheid van de sociale structuur

Dierenwaardigheid beperkt zich niet tot het individu. Wanneer een leidend dier, een hinde, een zeug, een leidende wolvin, wordt afgeschoten, sterven vaak ook de jongen: omdat zij de voedselbronnen, het territorium en de aangeleerde ontwijkingsstrategieën niet kennen. Het Zwitserse wolvenbeleid 2025/2026 liet jonge wolven doden in het kader van een «basisregulering», een maatregel die volgens de inschatting van wildonderzoeksters en -onderzoekers de conflicten niet vermindert, maar verlengt.

Het doden van leidende dieren en vormende individuen schaadt niet alleen de waardigheid van het afzonderlijke dier, maar ook de sociale integriteit van hele familieverbanden. Een door dierenwaardigheid geleide rechtsuitlegging zou deze dimensie moeten meenemen.

Genève als maatstaf

In het kanton Genève bestaat sinds 1974 geen hobbyjacht meer. Wilde dieren worden uitsluitend verzorgd door door de staat aangestelde wildhoedsters en wildhoeders. Het Dossier Vrijetijdsgeweld tegen dieren beëindigen trekt daaruit de conclusie dat het argument van de «noodzakelijke regulering» door hobbyjacht empirisch is weerlegd.

Conclusie

Zwitserland heeft de sterkste juridische verankering van dierenwaardigheid ter wereld en tegelijkertijd een jachtsysteem dat deze waardigheid structureel veronachtzaamt. De verdovingsuitzondering voor hobbyjaagsters en hobbyjagers, het ontbreken van registratie van foutieve afschoten, de legale drijfjachten en het openbaar tentoonstellen van gedode dieren staan in een nauwelijks oplosbare tegenstelling tot artikel 120 BV en het TSchG. Deze tegenstelling is politiek gewild, niet juridisch dwingend, en daarom veranderbaar.

Bronnen

• Art. 120 lid 2 BV (Waardigheid van het schepsel), volksstemming van 17 mei 1992
• Art. 1, 3 lit. a, 26 lid 1 lit. a TSchG (Dierenbeschermingswet, SR 455)
• Art. 641a ZGB (Dieren zijn geen zaken, in werking sinds 1 april 2003)
• Art. 178, 178a TSchV (Verdovingsplicht en uitzonderingen)
• TSchV-herziening van 10 januari 2018, in werking sinds 1 maart 2018 (verdovingsplicht voor schaaldieren)
• Kanton Graubünden: Jachtstatistiek 2012–2016, foute afschoten (SRF-rapport, Lukas Walser)
• Stiftung für das Tier im Recht (TIR): Schatting vluchtend wild
• Bolliger/Rüttimann: Rechtlicher Schutz der Tierwürde, Zürich/Bazel/Genève 2015
• Kanton Genève: Jachtverbod sinds 1974, Loi sur la faune

Verdere inhoud

• Jacht en dierenwelzijn: Wat de praktijk met wilde dieren doet
• Waarom het dierenbeschermingsrecht bij de bosgrens ophoudt
• Buitfoto's: Dubbele moraal, waardigheid en de blinde vlek van de hobbyjacht
• Een einde maken aan recreatief geweld tegen dieren
• De hobbyjacht als evenement
• Trofeejacht: Wanneer doden een statussymbool wordt