Vuurwerk is een kwelling voor dieren

1 augustus en het milieu.

Volgens het Bundesamt für Umwelt (BAFU) wordt in Zwitserland jaarlijks meer dan tweeduizend ton vuurwerk verkocht. Dat is twee keer zoveel vuurwerk als nog 20 jaar geleden.

Nooit is de gezondheidsschadelijke fijnstofconcentratie in de lucht hoger dan op 1 augustus – de nationale feestdag. Het afgestoken vuurwerk veroorzaakt jaarlijks ongeveer 360 ton fijnstof.

Steeds meer mensen en dieren voelen zich gestoord door de geluidsoverlast, fijnstof enzovoort van het vuurwerk.

Al uren vóór festiviteiten zoals oudjaarsavond of nationale feestdagen beginnen veel feestvierders met het knallen. Naast het voor dieren oorverdovende lawaai kan ook de geur van afgestoken vuurwerk een vluchtinstinct opwekken. Bij vuurwerk worden soms zeer hoge geluidsdrukpieken gemeten.

Dit lawaai is voor de betrokkenen ongewenst geluid dat hen psychisch, fysiek of sociaal stoort. De verstoring hangt zowel af van een puur fysiek deel, het geluid zelf, als van de persoonlijke waarneming en houding ten opzichte van de geluidsbron. Terwijl een deel van de bevolking geniet van vuurwerk, ervaart een ander deel het geknal als hinderlijk – onder meer vluchtelingen uit oorlogsgebieden.

Impulsgeluid schrikt naast mensen ook dieren op. Als indirect gevolg kunnen zich ongelukken voordoen die te wijten zijn aan onvoorspelbare schrikreacties. Bovendien worden huisdieren na vuurwerk vaak dagenlang vermist.

Veel dieren lijden tijdens het knallen van vuurwerk, omdat ze een veel gevoeliger gehoor hebben dan de mens. Het geknal veroorzaakt pijn en vaak overmatige stress en paniek, wat vooral bij oudere dieren tot hartfalen kan leiden. Huisdiereigenaren doen er goed aan voorzichtig te zijn, want jaar na jaar sterven dieren hierdoor. Als een dier onbeschermd is, loopt de eigenaar het risico dat zijn hond hierna banger wordt en ook gevoeliger reageert op andere harde geluiden. Heeft een hond geen angst, dan is dat geen garantie voor altijd. Dit kan snel veranderen wanneer de hond wordt blootgesteld aan een verrassende harde knal of naarmate hij ouder wordt.

Preventie helpt vaak

Terwijl katten zich meestal instinctief verstoppen, kan men voor de hond in een rustige ruimte een ligplaats voorbereiden, waaraan hij van tevoren moet wennen. Vervolgens: rolluiken naar beneden en radio of televisie aan, zodat muziek het vuurwerklawaai enigszins overstemt. Voor andere lijdende kleine dieren zoals siervogels gelden deze voorzorgsmaatregelen bij vuurwerk eveneens. Ook reageren veel dieren op homeopathische middelen zoals bepaalde globuli, hydrosolen of Bachbloesemdruppels. Dit moet echter al eerder bij het dier getest zijn en met een dierenarts besproken worden.

Omdat de hond reageert op stemmingen, blijven de mensen om hem heen het best kalm. Zoekt de hond echter bescherming bij de mens, dan wordt hem die geboden. Langzaam aaien of lichte massage kunnen ondersteunen. Een beschermingzoekend dier negeren, zoals soms wordt aangeraden, is fout. Toch mag de bange hond niet onzeker gemaakt worden door extra medelijdend gedrag. Belangrijk is ook honden niet te versterken in hun angst – gedraag u rustig en straal kalmte uit, dat geeft ook het viervoetige gezelschap veiligheid. Als paniekachtige angsttoestanden aanhouden, helpt maar één ding: hond in de auto en met hem voor een paar uur naar een geluidsveilige parkeergarage of een rustige omgeving gaan.

In principe schrikt elk gehoorgevoelig (gewervelde) dier op bij een ongewoon geluid en kan het, afhankelijk van de afstand tot de geluidsbron, net als de mens blootgesteld worden aan gehoorschade. Afhankelijk van de diersoort en de vorm van het geluid (bijv. plotselinge knal), eventueel in combinatie met lichteffecten (bijv. sterke verlichting van de ruimte in het donker), zijn gevolgen zoals verhoogde alertheid en hartslag, uitwijkbewegingen tot aborten, paniekerige vlucht met soms dodelijke afloop en de verdrijving van hele populaties aangetoond. Op basis van bovenstaande wordt bij vuurwerk aanbevolen om vaker in te zetten op lichteffecten in plaats van knaleffecten, als vuurwerk al nodig is.

Laat kinderen niet onbeheerd spelen met sterretjes, want zij proberen soms dieren hiermee te "schrikken" – dat kan tot ongelukken leiden.

Paarden zijn vluchtdieren die bij gevaar gemakkelijk in paniek raken. Ze proberen dan hindernissen zoals elektrische afrasteringen te overwinnen, die ze normaal zouden vermijden. Daarom moeten ze in elk geval tijdig naar een veilige stal worden gebracht. Ook komt het regelmatig voor dat mensen opzettelijk vuurwerk in stallen of naar dieren gooien. Daarom moet er een vertrouwd persoon in de stal aanwezig zijn, of moeten er op zijn minst regelmatige controles worden uitgevoerd, om dergelijke gevaren te voorkomen.

Ook wilde dieren worden – niet verrassend – extreem gestoord door vuurwerklawaai. Wilde dieren worden hierbij bijvoorbeeld herinnerd aan negatieve ervaringen met hobby-jagers. Daarom mag er geen vuurwerk worden afgestoken bij bosranden, open plekken in het bos of in parken en natuurgebieden. Metingen met radarapparatuur gedurende drie jaar in Nederland hebben aangetoond dat telkens bij de jaarwisseling, kort na middernacht, meerdere duizenden vogels tot grote hoogte opstegen. De bewegingen duurden minstens 45 minuten, waarbij hoge vogeldichtheden op 500 meter hoogte werden gemeten. De hoogste vogeldichtheid werd geregistreerd boven weilanden en vochtige biotopen, waaronder natuurreservaten, waar watervogels de winter doorbrengen. Vluchtreacties tijdens vuurwerkepisoden zijn, in mindere mate, ook in Zwitserland waargenomen: na het Seenachtfest van 1992 in Thun was de populatie geoorde futen in het betrokken deel van het meer sterk afgenomen; de vogels vestigden zich in een gebied van het meer op enkele honderden meters afstand. Ongeveer 7 weken na de gebeurtenis namen de geoorde futen hun normale verblijfplaatsen weer in. Van de andere soorten verdween een groep van ongeveer 400 meerkoeten. Deze groep werd 1 km stroomopwaarts van de feestlocatie teruggevonden. Ongeveer 4 weken na het feest verschenen de eerste dieren weer op de feestlocatie, waar ze hun oude rust- en foerageerplekken opnieuw innamen.

Vuurwerk zou helemaal niet of slechts terughoudend gebruikt moeten worden, en niet al dagen vóór de feestdag afgestoken moeten worden.

De dood op de brandstapel

Jaarlijks verbranden talloze levende wezens zoals egels, hazelwormen, salamanders, spitsmuizen en padden in de opgestapelde houtstapels. De droge stapel vormt voor menig wild dier een vermeend veilige schuilplaats. Op de avond van de nationale feestdag blokkeert echter de plotselinge samenscholing van mensen elke vluchtroute. De houtstapel wordt voor de dieren een vlammend inferno waaraan ze niet kunnen ontsnappen. Om te voorkomen dat kleine dieren zich nestelen in de houtstapels van het traditievuur, moeten deze pas kort van tevoren (bijv. pas op de dag van het afbranden) worden opgestapeld, staat in een informatieblad van de Schweizer dierenwelzijn (STS). Rond grote vuren moet meteen bij het begin van het opstapelen van het hout een beschermend hek worden geplaatst. Dit is snel geïnstalleerd en wordt pas kort voor het afbranden, 1 tot 2 uur van tevoren, verwijderd.

Dit kunnen dierenbezitters doen tegen vuurwerk:

• De ruimte moet verduisterd worden en de televisie of radio aangezet worden, om zich, zo goed mogelijk, af te schermen van buiten.
• Dieren moet absoluut een terugtrekmogelijkheid worden geboden.
• Kleine dieren moet extra schuilmogelijkheden worden geboden. 
• Een variant om huisdieren zenuwmatig te kalmeren zijn homeopathische middelen of Bachbloesems. Reguliere kalmeringsmiddelen mogen alleen in uitzonderlijke gevallen en na overleg met een dierenarts worden gebruikt.
• Op het platteland is het ervaringsgemäss rustiger. Wie zijn hond een plezier wil doen, kan met hem de stad verlaten tijdens de nationale feestdag.
• Er kunnen speciale lekkernijen worden klaargezet, om de hond duidelijk te maken dat het lawaai iets positiefs met zich meebrengt. Bij honden die tot nu toe niet veel vuurwerknachten hebben meegemaakt, kunnen angsten zo worden verminderd.
• Het uitlaten moet op 1 augustus vroeg in de avond voor de laatste keer gebeuren, zodat men niet tijdens de luidruchtigste periode vanaf het invallen van de duisternis met de hond onderweg is.