Jachttrofeebeelden reguleren: de waardigheid van dieren tot na de dood beschermen

Schietfoto's – foto's waarop hobbyjagers lachend, poserend of in overwinningspose naast gedode wilde dieren zijn afgebeeld – botsen met het in de Bondsgrondwet en de dierenwelzijnswet verankerde beginsel van de waardigheid van het dier. Ze degraderen het wilde dier tot rekwisiet van een vrijetijdsbesteding, schenden het ethische gevoel van een grote meerderheid van de bevolking en zijn niet verenigbaar met de staatsopdracht tot bescherming van de waardigheid van het schepsel. Terwijl politieagenten en soldaten die met slachtoffers poseren strafrechtelijk worden vervolgd en dienstrechtelijk worden bestraft, ontbreekt voor hobbyjagers elke vergelijkbare consequentie. Deze motie dicht het reguleringshiaat.

1. Motie

De regeringsraad wordt opgedragen om aan de Grote Raad een voorstel voor te leggen tot wijziging van de wet op de jacht en de bescherming van wilde dieren (………) alsmede van de jachtverordening (………) en eventueel verdere besluiten, waarmee in het kanton (………) de vervaardiging, verspreiding en openbaarmaking van schietfoto's eigentijds wordt gereguleerd. De wetsherziening moet in het bijzonder waarborgen,

dat de kantonale bescherming van de dierwaardigheid uitdrukkelijk ook na de dood van het dier werking heeft. De regeringsraad onderzoekt of en hoe de kantonale wetgeving in de zin van art. 120 lid 2 BV (waardigheid van het schepsel) en art. 1 respectievelijk art. 3 lit. a TSchG (eigen waarde van het dier) een postmortale waardigheidsbescherming voor wilde dieren kan verankeren. In het bijzonder dient de onterende enscenering, tentoonstelling of mediale exploitatie van dode wilde dieren als een schending van de dierwaardigheid te worden gekwalificeerd, voor zover die de zelfprofilering, het amusement of de wervingvan nieuwe leden dient.
dat voor houders van een jachtvergunning een verbod op de publicatie van schietfoto's wordt ingesteld. Als schietfoto's gelden foto's, video's en andere beeldopnamen waarop personen lachend, poserend, in overwinningspose of in een andere enscenerende houding naast gedode, ontweide of bloedende wilde dieren worden afgebeeld. De verlening, verlenging of vernieuwing van een kantonale jachtvergunning wordt gekoppeld aan de naleving van een bindende richtlijn die de publicatie van dergelijke afbeeldingen in sociale media, op websites, in printmedia en in elke andere openbaar toegankelijke vorm verbiedt.
dat overtredingen doeltreffend worden bestraft. Bij aangetoonde publicatie van buitbeelden in de zin van deze motie dienen getrapte bestuursrechtelijke maatregelen te worden voorzien, met name een waarschuwing, een tijdelijke schorsing van de jachtvergunning en bij herhaling of in bijzonder ernstige gevallen de intrekking van de jachtvergunning. De Regeringsraad regelt de procedure en zorgt ervoor dat een onafhankelijke instantie, en niet de jachtverenigingen zelf, op de naleving toeziet.
dat het beginsel van gelijke behandeling bij de omgang met gedode lichamen wordt toegepast. De Regeringsraad zet in de boodschap uiteen waarom bij politie, leger en hulpdiensten het poseren met slachtoffers dienstrechtelijk en strafrechtelijk wordt bestraft, terwijl bij de hobbyjacht identiek gedrag tegenover gedode wilde dieren tot nu toe zonder gevolgen blijft. Hij toont aan hoe een coherente regeling eruit kan zien die het poseren met gedode lichamen, ongeacht de soort waartoe het slachtoffer behoort, kwalificeert als onverenigbaar met de overheidsopdracht.
dat buitbeelden binnen de werkingssfeer van de jeugdbescherming worden gebracht. Het kanton (………) onderzoekt of buitbeelden die op openbaar toegankelijke platforms zonder leeftijdsbeperking kunnen worden geraadpleegd, vallen onder de beschermingssfeer van de federale wet inzake jeugdbescherming op het gebied van film en videospellen (JSFVG) of kantonale jeugdbeschermingsbepalingen. Minderjarigen mogen bovendien niet als deelnemers, decor of begeleiders op buitbeelden worden afgebeeld.
dat kantonale autoriteiten en aan hen verwante organisaties het goede voorbeeld geven. Jachtadministraties, kantonale diensten, publiekrechtelijke lichamen en organisaties die kantonale middelen ontvangen, mogen in hun communicatie, in rapporten, lesmateriaal en op sociale media geen buitbeelden in de zin van deze motie gebruiken.
dat de Regeringsraad de internationale ontwikkeling in aanmerking neemt. De Regeringsraad zet in de boodschap uiteen hoe andere staten buitbeelden reguleren, met name het verbod op trofeefoto's op sociale media in Namibië, de verwijdering van afbeeldingen van jachtgeweld door grote ondernemingen in de VS, alsook de toenemende invoerverboden voor jachttrofeeën in de EU (België, Finland, Nederland, Frankrijk). Hij toont aan welke lessen er voor de kantonale regulering kunnen worden getrokken.
dat de jagersopleiding dienovereenkomstig wordt aangepast. In de verplichte opleiding en bijscholing van jagers worden bindende modules opgenomen over het rechtskader van de waardigheid van het dier tot na de dood, over de psychologische gevolgen van geweldbeelden, in het bijzonder op kinderen en jongeren, over de stand van het onderzoek naar de maatschappelijke perceptie van buitbeelden alsook over de verantwoordelijkheid van de jagerij voor het publieke imago van de jacht.

De regeringsraad houdt in zijn voorstel rekening met de noodzakelijke overgangsbepalingen, in het bijzonder voor bestaande jachtvergunningen, lopende communicatiemiddelen en de aanpassing van de opleidingsprogramma's.

2. Korte motivering

Waardigheid van het dier: wat het recht belooft en wat het waarmaakt

Zwitserland heeft de bescherming van de waardigheid van het dier verder in zijn rechtsorde verankerd dan enig ander land. Art. 120 lid 2 van de Bondsgrondwet verankert de «waardigheid van het schepsel» als grondwettelijk beginsel. Art. 1 van de Dierenbeschermingswet formuleert als wettelijk doel «de waardigheid en het welzijn van het dier te beschermen». Art. 3 lit. a TSchG concretiseert: de eigen waarde van het dier moet worden gerespecteerd. Ingrepen die het vernederen, bovenmatig instrumentaliseren of in zijn verschijningsvorm aantasten, gelden als miskenning van de waardigheid van het dier.

In de vakliteratuur wordt besproken of de waardigheid van het dier ook na de dood juridische werking kan ontplooien – analoog aan de postmortale werking van de menselijke waardigheid volgens art. 7 BV. Bolliger en Rüttimann stellen vast dat het begrip waardigheid voor dieren geen fundamenteel andere betekenis kan hebben dan voor mensen en dat daarom ook bij de waardigheid van het dier een juridische werking tot na de dood niet categorisch mag worden uitgesloten. Ondanks deze hoge normatieve dichtheid blijft het tentoonstellen van dode wilde dieren op het internet grotendeels ongereglementeerd. Een samenleving die in wetteksten de waardigheid van het dier erkent, moet consequent ook het onterende tentoonstellen van dode dieren problematiseren.

Art. 135 StGB: de grijze zone van de geweldsweergave

Art. 135 StGB verbiedt afbeeldingen die «wrede gewelddadigheden tegen mensen of dieren indringend afbeelden en daarbij de elementaire waardigheid van de mens op ernstige wijze schenden». De norm omvat uitdrukkelijk ook geweld tegen dieren. Strafbaar is wie zulke opnamen vervaardigt, verspreidt of toegankelijk maakt (tot 3 jaar gevangenisstraf). De Stiftung für das Tier im Recht bevestigt dat wie opnamen met expliciete geweldsafbeeldingen tegen dieren op internet publiceert, zich strafbaar maakt.

Het Bundesgericht past Art. 135 StGB echter restrictief toe en beperkt het tot «werkelijk flagrante en eenduidige gevallen» van excessief geweld. Typische jachttrofeebeelden vallen volgens de heersende leer niet onder dit delict, omdat de afbeelding van het «legale» doden niet als excessief genoeg geldt. Juridisch ontstaat een leemte: de waardigheid van het dier eindigt daar waar de camera begint. Een actueel geval uit Graubünden illustreert de absurditeit: het openbaar ministerie weigerde een strafrechtelijk onderzoek tegen een hobbyjager te openen wegens gepubliceerde jachttrofeebeelden – maar vervolgde wel strafrechtelijk degene die een van deze beelden in een kritische context gebruikte. Wie dode dieren tentoonstelt, gaat vrijuit. Wie dezelfde beelden bekritiseert, riskeert een vervolging.

Politie en leger: de dubbele standaard

Bij politie en leger gelden strenge regels voor de omgang met slachtoffers en beelden van geweld. Overtredingen worden hard bestraft. In Londen werden in 2021 twee politieagenten elk tot twee jaar en negen maanden gevangenisstraf veroordeeld omdat ze selfies met moordslachtoffers maakten en via WhatsApp deelden. In Noordrijn-Westfalen werd een aspirant-commissaris wegens selfies tijdens de dienst uit het ambtenarenschap ontslagen. Het signaal is duidelijk: wie zijn positie op het snijvlak van geweld en orde misbruikt voor narcistische enscenering, verliest zijn baan.

Bij hobbyjagers ontbreken vergelijkbare gevolgen volledig. Geen enkele jachtvergunning wordt ingetrokken omdat iemand trots poseert met een dood ree. Geen enkele jachtvereniging bestraft leden die bloederige scènes in de feed plaatsen. Het gedrag – het poseren met een gedood lichaam – is structureel hetzelfde. De beoordeling volgt een dubbele standaard: bij menselijke slachtoffers geldt het als minachting van de waardigheid. Bij wilde dieren als «jagerseer». De kantonnale wetgever heeft de bevoegdheid en de plicht om deze tegenstrijdigheid op te lossen.

Studieresultaten: 96 procent reageert negatief

Een representatieve studie van het marktonderzoeksinstituut Bilendi en Respondi (2024) onderzocht voor het eerst systematisch hoe generatie Z reageert op buitbeelden in sociale media. De resultaten: 96 tot 99 procent van de affectieve reacties op buitbeelden was negatief. 73 procent wenste waarschuwingen. 69 procent wilde geen buitbeelden zien in sociale media. 67 procent voelde medelijden met de afgebeelde dieren. 57 procent was van mening dat buitbeelden het beeld van de jacht negatief beïnvloeden.

De kritiek komt allang ook vanuit de jachtwereld zelf: 70 procent van de jonge hobbyjagers sprak zich al in 2019 uit tegen buitbeelden op het internet (Fischer 2019). De jachtcommunicatie-expert Christoph Fischer noemt buitbeelden op het platform Hirsch&Co «communicatieve landmijnen» en waarschuwt dat elke afzonderlijke onbezonnen foto het verhaal van het «verantwoorde wildbeheer» in seconden kan vernietigen. In de VS documenteerde de organisatie Mountain Pursuit een daling van trofeefoto's in de jachtindustrie met 25 procent tussen 2019 en 2021, omdat zelfs de branche inzag dat zulke beelden de aanvaarding van de jacht in gevaar brengen.

Psychologie: wat de enscenering verraadt

Wie glimlachend naast een dood dier poseert, geeft het signaal dat het lijden en sterven van dit individu wijkt voor trots, succes en groepsverbondenheid. In de sociale psychologie is aangetoond dat herhaalde blootstelling aan geweldbeelden zonder empathische context de innerlijke grens van het aanvaardbare verschuift. In de politionele context wordt juist deze tendens als waarschuwingssignaal beschouwd. In de hobbyjacht wordt dezelfde lust aan de enscenering met het dode lichaam verheerlijkt tot «passie voor de natuur».

De beeldtaal verraadt meer dan duizend woorden: knielend bij de kop van het dier, één hand aan het gewei, de andere aan het wapen, brede glimlach, duim omhoog. Het dier dient niet als subject, maar als bewijsstuk voor schietkunst, mannelijkheid of jachtsucces. De pose degradeert het dier tot rekwisiet van een egomoment. Vanuit ethisch oogpunt is de dood het maximaal kwetsbare moment van een levend wezen. Die als decor voor selfies te gebruiken, reduceert het individu tot object en bevordert een cultuur waarin empathie ondergeschikt wordt aan ego en vermaak.

Internationale ontwikkeling

Zwitserland loopt achter op de internationale ontwikkeling. In Namibië vaardigde minister van Milieu Pohamba Shifeta een verbod uit op trofeefoto's op sociale media – met strafdreiging voor alle houders van een jachtvergunning. In de VS verwijderde Walmart alle afbeeldingen van jachtgeweld. In de EU bespreken en besluiten steeds meer landen invoerverboden voor jachttrofeeën: België, Finland, Nederland en Frankrijk hebben al gehandeld, Groot-Brittannië heeft een desbetreffend wetsvoorstel door het Lagerhuis geloodst. Sociale platforms zoals Instagram bestempelen jachtinhoud steeds vaker als problematisch en beperken het bereik ervan. Hashtags zoals #trophyhunting zijn verbannen.

Kantonnale handelingsruimte

Volgens het federale recht hoeft geen enkel kanton in Zwitserland in de hobbyjacht te voorzien. Het is het recht van de kantons om te beslissen of en hoe de jacht wordt toegestaan. Het kanton Genève heeft gekozen voor een verbod op de hobbyjacht en bedrijft in plaats daarvan professioneel wildbeheer. De kantons beschikken over een aanzienlijke beleidsruimte bij het vaststellen van ethische minimumnormen voor de uitoefening en weergave van de jacht. Reeds vandaag worden jachtactiviteiten die het aanzien van de jacht schaden, bestraft. Het is logisch om ook de onterende enscenering van gedode wilde dieren te kwalificeren als een schending van de weidelijkheid en de maatschappelijke verantwoordelijkheid, en hieraan concrete rechtsgevolgen te verbinden.

Met de voorliggende motie moet het kanton (………) een duidelijke, eigentijdse lijn trekken: de hobbyjacht blijft een juridisch getolereerde, sterk gereguleerde vorm van geweld tegen dieren. Maar de openbare enscenering van dit geweld als aanleiding tot glimlachen, poseren en opscheppen, behoort niet tot de door de staat gelegitimeerde opdracht. De voorgestelde regelingen beschermen de waardigheid van het dier ook na de dood, dichten een gedocumenteerde leemte in de wetgeving, maken een einde aan de dubbele standaard ten opzichte van andere door de staat opgedragen geweldberoepen en versterken de dierenbescherming, de jeugdbescherming en het ethische gevoel van de bevolking.

Opmerking: Deze modeltekst is bedoeld als sjabloon voor een kantonnale motie. De met (………) aangeduide plaatsen moeten vóór de indiening worden aangevuld met de kantonspecifieke wetsbenamingen en -nummers. De tekst moet vóór de indiening juridisch en formeel worden gecontroleerd.

Achtergronddossier: