Wilde konijnen in Zwitserland: ernstig bedreigd, maar nog steeds bejaagbaar.

Het Europese konijn behoort tot de meest bedreigde zoogdieren in Zwitserland. Het staat vermeld als "bedreigd" (EN) op de Rode Lijst. De populatie is klein: begin jaren tachtig was de soort nog goed vertegenwoordigd in Ticino, maar een epidemie roeide de populatie aan het einde van de 20e eeuw vrijwel volledig uit. Tegenwoordig zijn er in Zwitserland nog maar enkele geïsoleerde populaties over. Desondanks staat het Europese konijn vermeld als jachtwild in de Federale Jachtwet. Het is het meest absurde geval in het Zwitserse jachtsysteem: een soort die op de rand van uitsterven staat en waarop nog steeds legaal gejaagd mag worden.

Profiel

Het Europese wilde konijn ( Oryctolagus cuniculus ) behoort tot de hazenfamilie (Leporidae) en is de enige soort in het geslacht Oryctolagus. Het is de voorouder van alle gedomesticeerde konijnen. Met een lichaamslengte van 40 tot 50 centimeter en een gewicht van 1,5 tot 2 kilogram is het aanzienlijk kleiner en compacter dan de Europese haas. De oren zijn korter en de achterpoten zijn minder lang. De vacht is grijsbruin aan de bovenzijde, roestbruin in de nek en wit aan de onderzijde en de onderkant van de korte staart.

Biologie en sociale structuur

In tegenstelling tot de haas, die solitair in open landschappen leeft, is het Europese konijn een zeer sociaal dier. Het leeft in kolonies en graaft complexe, ondergrondse holen die generaties lang worden uitgebreid en gebruikt. Binnen de kolonie bestaat een strikte hiërarchie. Europese konijnen zijn voornamelijk schemeractief en nachtactief en wagen zich zelden verder dan een paar honderd meter van hun hol om voedsel te zoeken. Deze nauwe band met het hol onderscheidt hen fundamenteel van de haas, die als nestvliedend dier in open gebieden rust.

Wilde konijnen geven de voorkeur aan open landschappen met lage begroeiing, struikgewassen en losse grond die geschikt is om holen in te graven. Bosranden, heggen, duinen en taluds zijn ideale leefomgevingen. In intensief bewerkte landbouwgebieden vinden ze nauwelijks geschikte habitats. Qua klimaat zijn wilde konijnen afhankelijk van mildere klimaten; ze komen niet voor in hogere berggebieden.

Voortplanting

Het Europese konijn heeft een van de hoogste voortplantingssnelheden onder inheemse zoogdieren. Een vrouwtjeskonijn kan drie tot vijf nesten per jaar krijgen, elk met drie tot zeven jongen. De jongen worden naakt en blind geboren (altriciaal), in tegenstelling tot de jonge konijnen (leverets), die precociaal geboren worden en al een vacht en zicht hebben. Deze hoge voortplantingssnelheid is een aanpassing aan de hoge sterfte: natuurlijke roofdieren, ziekten en het weer eisen een zware tol. Onder normale omstandigheden compenseert de voortplanting deze verliezen. Wanneer echter ziekten zoals myxomatose of RHD (konijnenhemorragische ziekte) toeslaan, kan zelfs een populatie met een hoge voortplantingssnelheid binnen korte tijd instorten.

Rode Lijst-status

Het Europese konijn staat op de Zwitserse Rode Lijst van zoogdieren vermeld als "bedreigd" (EN) (BAFU, 2022). Dit betekent dat er een groot risico bestaat dat de soort op middellange termijn in Zwitserland uitsterft. De populatie is erg klein en gefragmenteerd. De Zwitserse Rode Lijst meldde in 2022 dat de Zwitserse populatie wilde konijnen "erg klein" was en dat de soort na een epidemie aan het einde van de 20e eeuw praktisch uit Ticino was verdwenen (SRF, 2022). 20 Minuten en Infosperber bevestigden in 2022 dat wilde konijnen in Zwitserland "bijzonder bedreigd" zijn (20 Minuten, Infosperber, 2022).

Het verhaal: Van Romeins konijn tot slachtoffer van de pest

Oorsprong en verspreiding

Het Europese konijn is afkomstig van het Iberisch schiereiland en Noord-Afrika. De Romeinen hielden het als huisdier. In de Middeleeuwen werd het in grote delen van Europa geïntroduceerd en verspreidde het zich snel dankzij zijn enorme voortplantingsvermogen. In Zwitserland heeft het zich vooral gevestigd in de mildere klimaatzones, met name in Ticino, het gebied rond het Meer van Genève en het noordwesten van Zwitserland. Het is nooit als een algemene soort in Zwitserland beschouwd, omdat de hoge alpenhoogtes en het strenge klimaat van grote delen van het land de verspreiding ervan vanzelfsprekend beperken.

De catastrofe: Myxomatose en RHD

De geschiedenis van het wilde konijn in Europa is onlosmakelijk verbonden met twee verwoestende virusziekten, die beide door mensen zijn veroorzaakt of verspreid.

Myxomatose werd in 1952 opzettelijk geïntroduceerd in de wilde konijnenpopulatie in Frankrijk toen landeigenaar Paul-Félix Armand-Delille twee besmette konijnen op zijn landgoed losliet om de konijnenpopulatie te beheersen (Wikipedia, Myxomatosis). Het virus verspreidde zich snel over Europa en had een verwoestende impact op de populatie. Het sterftepercentage liep op tot 99 procent. Ook in Zwitserland nam de populatie wilde konijnen drastisch af. In 2007 werd in Zwitserland een nieuwe uitbraak gemeld (AGES, Myxomatosis).

Daarnaast dook in de jaren tachtig de konijnenhemorragische ziekte (RHD, ook wel bekend als "Chinese ziekte") op, een andere virale ziekte met een sterftecijfer van meer dan 80 procent. In Ticino, waar begin jaren tachtig nog een aanzienlijke populatie wilde konijnen bestond, leidde deze epidemie tot het bijna volledig uitsterven van de soort (SRF, 2022). Bovendien verscheen in 2018 een nieuw recombinant virus (ha-MYXV) op het Iberisch schiereiland, dat voor het eerst ook massaal bruine hazen doodde (Vetmeduni Wenen, 2025).

Het wilde konijn in Zwitserland is daarom geen slachtoffer van natuurlijke processen, maar van menselijk ingrijpen: de ziekten die het dier op de rand van uitsterven brachten, werden door mensen opzettelijk of door nalatigheid verspreid.

Meer over dit onderwerp: Dossier: Jacht en biodiversiteit

Jacht: Volgens de wet wordt een bedreigde diersoort doodgeschoten.

Juridische situatie

Het Europese konijn is een beschermde wildsoort volgens de Duitse federale jachtwet (JSG, art. 5 lid 1 sub f). Het gesloten seizoen loopt van 16 februari tot en met 30 september. Jagen is toegestaan van oktober tot half februari. De kantons kunnen het jachtseizoen verder beperken of het Europese konijn het hele jaar door beschermen.

De tegenstrijdigheid is overduidelijk: het Europese konijn staat op de Rode Lijst geclassificeerd als "bedreigd", de op één na hoogste bedreigingscategorie na "ernstig bedreigd". Tegelijkertijd is de jacht op het dier volgens de federale wetgeving legaal. Deze gelijktijdige status van bedreigde soort en jachtrechten zijn onhoudbaar vanuit zowel een wildbiologisch als een ethisch perspectief. Infosperber merkte in 2022 op: "Het is een schande dat de jacht op wilde konijnen nog steeds legaal is, terwijl ze als bedreigd worden beschouwd" (Infosperber, 2022).

De omvang van het neerhalen

Het aantal afgeschoten konijnen is laag vanwege de kleine populatie. Federale jachtstatistieken tonen slechts enkele geïsoleerde gevallen in de afgelopen jaren. Zelfs een paar afgeschoten konijnen kunnen echter het verschil betekenen tussen overleven en uitsterven voor een resterende populatie die op de rand van uitsterven staat. Het feit dat het Europese konijn nog steeds op de lijst van bejaagbare soorten staat, is geen gevolg van een weloverwogen wildbeleid, maar eerder van een vergissing: de federale wetgeving is niet aangepast aan de realiteit van de Rode Lijst.

De vergelijking met de Europese haas

De Europese haas, geclassificeerd als "kwetsbaar" (VU), een categorie lager dan het Europese konijn, wordt intensief bejaagd door recreatieve jagers, met ongeveer 1600 afgeschoten dieren per jaar, en is onderwerp van een breed maatschappelijk debat. Het Europese konijn, dat nog meer bedreigd is, wordt in dit debat nauwelijks genoemd omdat de populatie zo klein is dat het praktisch niet meer als jachtwild voorkomt. Maar juist dát maakt de situatie zo ernstig: een soort die zo zeldzaam is geworden dat hij "onzichtbaar" is voor recreatieve jagers, blijft onder de jachtwetgeving vallen. Niemand strijdt voor de verwijdering ervan, omdat niemand erom geeft. Het Europese konijn sterft in de vergetelheid.

Meer over dit onderwerp: Dossier: De Europese haas in Zwitserland

Ecologische betekenis: een verborgen sleutelsoort

De ecosysteemingenieur

Het Europese konijn is een sleutelsoort in gebieden waar het in gezonde populaties voorkomt. Zijn graafgedrag belucht de bodem, creëert microhabitats voor insecten, reptielen en amfibieën en bevordert de plantendiversiteit door selectief te grazen. In zijn natuurlijke leefgebied op het Iberisch schiereiland vormt het de basis van de voedselketen voor een hele reeks roofdieren: de Iberische lynx en de Spaanse keizerarend zijn voor hun leven afhankelijk van wilde konijnen als hun voornaamste prooi. De dramatische afname van de populatie wilde konijnen als gevolg van myxomatose en RHD heeft de Iberische lynx in Spanje op de rand van uitsterven gebracht (Duitse Jachtvereniging).

In Zwitserland is het ecologische belang van het wilde konijn beperkt vanwege de kleine populatie. Dat maakt zijn verdwijning echter niet minder zorgwekkend: elke soort die uit een ecosysteem verdwijnt, laat een leegte achter waarvan de gevolgen vaak pas jaren later duidelijk worden.

Voedselbron voor roofdieren

In gebieden met gezonde populaties wilde konijnen profiteren rode vossen, oehoe's, buizerds, hermelijnen en andere roofdieren van de grote beschikbaarheid van prooi. Het verdwijnen van het wilde konijn verhoogt de predatiedruk op andere prooidieren, zoals de eveneens bedreigde bruine haas. Het herstellen van een gezonde populatie wilde konijnen zou daarom positieve gevolgen hebben voor het hele ecosysteem.

Wat zou er moeten veranderen?

Onmiddellijke verwijdering van het Europees konijn van de lijst met bejaagbare soorten : Een soort die op de Rode Lijst als "ernstig bedreigd" staat vermeld en waarvan de Zwitserse populatie op de rand van uitsterven staat, mag onder geen enkele omstandigheid bejaagbaar blijven. Deze verwijdering is geen kwestie van jachtbeleid, maar van soortbehoud, en moet op federaal niveau worden doorgevoerd.
Nationaal beschermingsprogramma voor het wilde konijn : Zwitserland heeft een actief beschermings- en herintroductieprogramma nodig voor het wilde konijn. Geschikte leefgebieden moeten worden geïdentificeerd, verbeterd en met elkaar verbonden. Pionierkolonies moeten worden beschermd tegen verstoring. Het model van Genève laat zien dat in een kanton zonder recreatieve jacht de omstandigheden voor het herstel van kleinwildsoorten aanzienlijk beter zijn.
Ziektebewaking en -preventie : Myxomatose en RHD vormen de grootste bedreigingen voor wilde konijnen. Systematische monitoring van ziekteverwekkers in Zwitserland en de ontwikkeling van vaccinatiestrategieën voor wilde populaties zijn dringend nodig. Het nieuwe recombinante virus ha-MYXV, dat sinds 2018 ook bruine hazen infecteert, vereist bijzonder nauwlettende monitoring.
Verbetering van het leefgebied : Wilde konijnen hebben een gevarieerd landschap nodig met losse grond, struikgewassen, heggen en veelgebruikte graslanden. De intensivering van de landbouw heeft deze leefgebieden op grote schaal vernietigd. Ecologische compensatiegebieden, braakliggende gronden en heggen moeten specifiek worden aangelegd in gebieden waar van oudsher konijnen voorkomen.
Onderzoek naar populatieomvang en -verspreiding : Er zijn geen betrouwbare, actuele gegevens over de omvang en verspreiding van de wilde konijnenpopulatie in Zwitserland. Zonder deze gegevens is geen enkel beschermingsprogramma mogelijk. Een systematisch populatieonderzoek, inclusief tellingen van holen, cameravallen en genetische analyses, is al lang nodig.
Publieke bewustwording : Het wilde konijn is in Zwitserland zo zeldzaam geworden dat de meeste mensen niet eens weten dat het bestaat. Voorlichting en educatie over de bedreigingen waarmee het te maken heeft, zijn essentieel om draagvlak te creëren voor beschermingsmaatregelen.

Argumentatie

"Hoewel het wilde konijn technisch gezien een jachtwild is, wordt er praktisch nooit meer op gejaagd." Dit is geen pleidooi voor het behoud van de jachtstatus, maar eerder voor de afschaffing ervan. Wanneer een soort zo zeldzaam is geworden dat er niet langer op gejaagd wordt, is het vanzelfsprekend om de soort uit de jachtregels te schrappen. Het handhaven van de jachtstatus op papier getuigt van onverschilligheid ten opzichte van soortbehoud.

“De grootste bedreiging is ziekte, niet de jacht.” Dat klopt. Maar wanneer een diersoort door myxomatose en RHD bijna is uitgestorven, moet elke extra sterftefactor worden geëlimineerd, hoe klein het aantal ook is. Dit principe geldt voor de Europese haas, en nog meer voor het nog veel ernstiger bedreigde Europese konijn. Recreatieve jacht op een diersoort die in Zwitserland praktisch is verdwenen, is niet te rechtvaardigen volgens de dierenwelzijnswetgeving.

"Het Europese konijn is oorspronkelijk niet inheems in Zwitserland en is door mensen geïntroduceerd." Het Europese konijn leeft al sinds de Middeleeuwen in Zwitserland en maakt al eeuwenlang deel uit van de inheemse fauna. Het staat op de Rode Lijst van inheemse zoogdieren. Of een soort nu 500 of 5000 jaar geleden is geïmmigreerd, is irrelevant voor de beschermingsstatus. Cruciaal is dat het deel uitmaakt van het bestaande ecosysteem en dat het verdwijnen ervan een ecologisch gat zou achterlaten.

"De kantons kunnen het wilde konijn toch wel beschermen?" Het lappendeken van kantonale regelgeving is geen oplossing voor een soort met zo'n kleine en gefragmenteerde populatie. Het wilde konijn heeft landelijke bescherming op federaal niveau nodig. Vrijwillige kantonale maatregelen hebben gefaald bij de bruine haas en zullen zeker ook falen bij het wilde konijn, omdat de soort te zeldzaam is om politieke aandacht te trekken.

"Er zijn belangrijkere kwesties op het gebied van soortenbescherming dan het wilde konijn." Er zijn veel kwesties op het gebied van soortenbescherming. Maar het schrappen van een soort uit de jachtwetgeving kost niets, vergt geen administratieve inspanning en geeft een signaal af: wie soortenbescherming serieus neemt, begint met het wegnemen van duidelijke tegenstrijdigheden. Het feit dat een "ernstig bedreigde" soort een "ernstig bedreigde" soort is, is zo'n tegenstrijdigheid.

Snelle links

Berichten op Wild beim Wild:

Gerelateerde dossiers

Bronnen

FOEN (2022): Rode Lijst van zoogdieren (exclusief vleermuizen). Bedreigde diersoorten van Zwitserland. Milieuhandhaving
Federale jachtstatistieken, FOEN/Wildlife Switzerland: http://www.jagdstatistik.ch
SRF (2022): Rode Lijst van Bedreigde Soorten is langer dan ooit tevoren (Afbeelding/Tekst: Wilde konijnen in Zwitserland, populatie zeer klein)
20 Minutes (2022): Rode Lijsten, Deze dieren worden in Zwitserland met uitsterven bedreigd.
Infosperber (2022): Binnenkort alleen nog maar van chocolade gemaakt? Minder bruine hazen in Zwitserland
Stedelijke fauna in Zwitserland (2022): Nieuwe Rode Lijst van Zoogdieren
Wikipedia: Myxomatose, wilde konijnen (Oryctolagus cuniculus)
AGES Oostenrijk (2024): Konijnenziekte, konijnenpest, myxomatose
Vetmeduni Wenen (2025): Myxomatose-uitbraak in Oostenrijk, nieuw recombinant virus ha-MYXV
Duitse Jachtvereniging: Dierenprofiel wilde konijn
BLV (Federaal Bureau voor Voedselveiligheid en Veterinaire Zaken): Myxomatose (blv.admin.ch)
Gedwongen jacht-ade.de: Kanton Genève, Zwitserland (Wilde konijnen en hazen waren zeer zeldzaam vóór het jachtverbod)
Federale wet op de jacht en de bescherming van wilde zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)
Wet op dierenwelzijn (TSchG, SR 455)

Onze bewering

Het Europese konijn is het meest onzichtbare slachtoffer van de Zwitserse jachtwetgeving. Het is "ernstig bedreigd", de populatie is vrijwel nihil en het voortbestaan ervan in Zwitserland wordt acuut bedreigd. En toch staat het in de federale wetgeving vermeld als jachtwild. Niemand wil dat het Europese konijn wordt afgeschoten. Niemand eist het. Niemand zou het missen. Toch wordt het niet van de lijst gehaald. Het Europese konijn sterft in de schaduw van grotere jachtdebatten, onopgemerkt door het publiek en genegeerd door een politiek systeem dat in toespraken op zondag lippendienst bewijst aan soortbescherming, maar het in de praktijk verwaarloost. De ziekten die het Europese konijn op de rand van uitsterven hebben gebracht, zijn veroorzaakt door de mens. De leefgebieden die het nodig heeft, zijn door de mens vernietigd. En de wet die het zou moeten beschermen, staat de afschot ervan nog steeds toe. De consequentie is duidelijk: het Europese konijn moet onmiddellijk en landelijk van de lijst met jachtwild worden verwijderd en worden opgenomen in een actief beschermingsprogramma. Het is de eenvoudigste en tegelijkertijd de meest noodzakelijke maatregel voor soortbescherming in Zwitserland. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt naarmate nieuwe cijfers, onderzoeken of politieke ontwikkelingen dit vereisen.

Meer over het onderwerp jacht als hobby: In ons dossier over de jacht vindt u feitencontroles, analyses en achtergrondrapporten.