10-Miljoen-Zwitserland: wat wilde dieren erover zouden zeggen

De nuchtere cijfers laten weinig ruimte voor verzachtende woorden.

Jaarlijks verdwijnt in Zwitserland zo'n 17,6 vierkante kilometer bodem onder asfalt, beton en gebouwen. Dat komt overeen met bijna zeven voetbalvelden per dag. Het bebouwde gebied groeide tussen 1985 en 2018 met 31 procent, de woongebieden zelfs met 61 procent. Tegelijkertijd ging in dezelfde periode zo'n 1’143 vierkante kilometer landbouwgrond verloren, dus meer dan zeven procent.

De vaste woonbevolking lag eind 2025 op ongeveer 9,1 miljoen personen. Sinds de invoering van het vrije personenverkeer in 2002 is ze met ongeveer 1,7 miljoen mensen gegroeid, voornamelijk door immigratie. De jaarlijkse netto-immigratie komt in sterke jaren overeen met het inwonertal van een stad als Luzern.

Omheinde bergen tot boven de boomgrens

Terwijl in het dal vierkante meter na vierkante meter wordt volgebouwd, verschuift de druk naar de bergen. Daar wacht een andere realiteit: zomerbegrazing en hobby-schapenhouderij hebben grote delen van de alpenweiden veranderd in omheinde percelen, op veel plaatsen tot boven de boomgrens. Waar schapen- en runderkudden grazen, is voor gemzen, steenbokken en herten vaak nauwelijks nog plaats of voedsel. Ziektes kunnen van vee op wilde dieren overspringen.

Zelfs Pro Natura, een organisatie met een traditioneel welwillende houding tegenover de alpenlandbouw, stelt in een toelichting van 2024 vast: boven de boomgrens, waar het merendeel van de schapen wordt gezomerd, is er geen oprukkend bos dat door begrazing zou moeten worden teruggedrongen. Het belangrijkste ecologische argument voor de begrazing met vee vervalt daarmee in de hoogtezone waar de conflicten met wilde dieren het grootst zijn. Het goede gras behoort volgens conventie toe aan het vee. De wilde dieren wijken uit, naar steilere hellingen, naar bossen, naar leefgebieden die voor hen suboptimaal zijn.

Wildcorridors: twee derde beschadigd of onderbroken

Wat op de grond wordt omheind, wordt in het landschap versnipperd. Van de bovenregionale wildcorridors in Zwitserland is nog maar ongeveer een derde intact. 16 procent geldt als volledig onderbroken. In het dichtbevolkte Middelland bedraagt de gemiddelde maaswijdte, oftewel de omvang van aaneengesloten gebieden, nog maar 2,7 vierkante kilometer. Alleen al tussen 2014 en 2020 is deze versnippering met nog eens zeven procent toegenomen. Voor soorten die seizoensgebonden trekken, van amfibieën tot het edelhert, is dat een sluipende catastrofe.

De overheid subsidieert deze ontwikkeling actief mee. In 2024 identificeerde zij ongeveer twaalf miljard frank aan directe subsidies die schadelijk zijn voor de biodiversiteit. Verdeeld over landbouw, verkeer, bebouwing en energieproductie.

Vier procent voor de wilde dieren

Wie de krachtsverhouding tussen mens en natuur wil begrijpen, hoeft niet te tellen. Wegen volstaat. Een in de «Proceedings of the National Academy of Sciences» gepubliceerd onderzoek van Bar-On, Phillips en Milo uit 2018, voortgezet door Greenspoon en collega's in 2023, toont een duidelijk beeld. Op de gehele aarde vormen wilde zoogdieren nog ongeveer vier procent van de globale zoogdier-biomassa. De rest delen de mens met ongeveer 36 procent en zijn nutsdieren met ongeveer 60 procent.

In absolute cijfers: nutsdieren komen wereldwijd op ongeveer 630 miljoen ton, de mens op ongeveer 390 miljoen ton, alle wilde landzoogdieren samen op ongeveer 22 miljoen ton. Sinds 1850 is de globale zoogdier-biomassa in totaal verviervoudigd. Niet door meer wilde dieren, maar door meer vee en meer mensen.

Zwitserland is in deze trend geen uitzondering, maar een verscherpte variant. Op de kleinst mogelijke ruimte groeien bevolking, bouwactiviteit en veestapels, terwijl wildhabitats krimpen, versnipperen en naar suboptimale hooggelegen gebieden worden verdrongen. Een verhouding van 96 tegen 4 is geen gezond ecologisch evenwicht. Het is een diagnose.

Wat een begrenzing tot tien miljoen zou betekenen

Het duurzaamheidsinitiatief eist dat de vaste woonbevolking tot 2050 de tien miljoen mensen niet overschrijdt. Indien nodig met maatregelen op het gebied van asiel, gezinshereniging of door opzegging van de overeenkomst over het vrije personenverkeer met de EU. Vanuit puur ecologisch oogpunt is het argument rekenkundig: minder mensen, minder druk op bodem, water en leefgebied. Elke onbebouwde vierkante meter blijft beschikbaar als habitat, als waterreservoir, als filter.

Mitte-Kantonsraadslid Heidi Z’graggen onderbouwde haar in april 2026 in de NZZ aangekondigde ja tegen het initiatief met de vaststelling dat het «al waanzinnig is hoe krap en dicht alles geworden is». Die waarneming delen wilde dieren zonder woorden, maar met dagelijkse gedragsveranderingen.

Wat de Bondsraad en het parlement daartegenin brengen

De Bondsraad en de parlementaire meerderheid wijzen het initiatief af. Zij waarschuwen voor economische schade, voor het in gevaar brengen van de bilaterale weg met de EU en van de humanitaire traditie van Zwitserland. Zij verwijzen naar gerichte maatregelen tegen de gevolgen van de bevolkingsgroei op het gebied van ruimtelijke ordening, verkeer en bodemstrategie. De eerste SRG-enquête van mei 2026 laat een patstelling zien: 47 procent zou ja stemmen.

Vanuit het oogpunt van de wilde dieren is het stemgedrag duidelijk: zij zouden hun hand opsteken als ze dat konden. De vraag is niet of ze het kunnen. De vraag is of de stemgerechtigden hun belangen meenemen op het stembiljet.

Meer over leefgebied, zelfregulatie en de rol van de mens in het wildbeheer in het dossier Zelfregulatie van wildpopulaties.

Bronnen

• Bondskanselarij, Toelichting bij het volksinitiatief «Geen Zwitserland van 10 miljoen!», admin.ch, stand mei 2026
• BAFU, Bodem: het belangrijkste in het kort, alsook BAFU, Netto nul bij bodemgebruik
• BFS, Arealstatistik 1985 tot 2018, alsook BFS, Bebouwde oppervlakten
• Pro Natura, De wolf en de biodiversiteit in de Zwitserse Alpen, een duiding, 2024
• Pro Natura, De landvraat in vier cijfers, 2023
• Forum Biodiversität Schweiz, Rapport 2026
• Naturschutz.ch, Hoe staat het met de biodiversiteit in Zwitserland, april 2026
• SRF, Eerste SRG-enquête over de stemmingen van 14 juni 2026
• NZZ, Interview met Heidi Z’graggen over het duurzaamheidsinitiatief, 25 april 2026
• EJPD, Persbericht Bondsraad over het volksinitiatief «Geen Zwitserland van 10 miljoen», 16 maart 2026